Σε ένα κλίμα έντονης πολιτικής πίεσης και αυξανόμενων εκλογικών προκλήσεων σε ολόκληρη την ήπειρο, οι Βρυξέλλες κατέληξαν σε μια συμφωνία-ορόσημο που φιλοδοξεί να λύσει έναν από τους πιο δυσεπίλυτους γρίφους της Ευρωπαϊκής Ένωσης: την αποτελεσματικότητα των επιστροφών όσων δεν δικαιούνται άσυλο. Η νέα αυτή πολιτική συμφωνία, που έρχεται ως συνέχεια του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, επικεντρώνεται στην αυστηροποίηση των διαδικασιών και στην εξάλειψη των νομικών «παραθύρων» που επέτρεπαν σε χιλιάδες άτομα να παραμένουν σε ευρωπαϊκό έδαφος παρά τις απορριπτικές αποφάσεις.
Η Αρχιτεκτονική της Νέας Συμφωνίας
Η ουσία της συμφωνίας έγκειται στην αμοιβαία αναγνώριση των αποφάσεων επιστροφής. Μέχρι σήμερα, μια απόφαση απέλασης που εκδιδόταν στην Ελλάδα ή την Ιταλία συχνά δεν εφαρμοζόταν αν ο μετανάστης μετακινούνταν στη Γερμανία ή τη Γαλλία. Με το νέο πλαίσιο, η απόφαση επιστροφής που εκδίδεται από ένα κράτος-μέλος θα έχει άμεση ισχύ σε ολόκληρο τον χώρο Σένγκεν. Αυτό συνοδεύεται από την ενίσχυση του Συστήματος Πληροφοριών Σένγκεν (SIS), το οποίο θα ειδοποιεί αυτόματα όλες τις συνοριακές αρχές για κάθε εκκρεμή απόφαση απέλασης.
Επιπλέον, η συμφωνία προβλέπει τη μείωση των προθεσμιών για οικειοθελή αναχώρηση και την αυστηροποίηση των κανόνων κράτησης για όσους θεωρούνται ύποπτοι φυγής. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υποστηρίζει ότι η «αποτελεσματικότητα» είναι η λέξη-κλειδί, καθώς το ποσοστό των επιτυχημένων επιστροφών στην ΕΕ παραμένει ιστορικά χαμηλό, κυμαινόμενο κάτω από το 30% τα τελευταία χρόνια.
Η Εξωτερίκευση των Συνόρων και τα «Κέντρα Επιστροφών»
Μια από τις πιο αμφιλεγόμενες πτυχές της συμφωνίας είναι η συζήτηση για τη δημιουργία κέντρων επιστροφής εκτός των εδαφών της ΕΕ. Αν και το κείμενο δεν κατονομάζει συγκεκριμένες χώρες, η φιλοσοφία του «μοντέλου Ιταλίας-Αλβανίας» φαίνεται να κερδίζει έδαφος. Η ιδέα είναι οι μετανάστες των οποίων οι αιτήσεις ασύλου απορρίπτονται στα σύνορα να μεταφέρονται σε ελεγχόμενες δομές σε τρίτες χώρες μέχρι να ολοκληρωθεί η διαδικασία επαναπατρισμού τους.
Αυτή η προσέγγιση αντανακλά μια στροφή προς τον ρεαλισμό –ή τον κυνισμό, κατά τους επικριτές– καθώς η ΕΕ προσπαθεί να αποσυνδέσει τη διαδικασία ασύλου από την παραμονή σε ευρωπαϊκό έδαφος. Η χρήση της αναπτυξιακής βοήθειας και της πολιτικής θεωρήσεων (visa) ως «μοχλό πίεσης» προς τις χώρες προέλευσης αποτελεί πλέον επίσημο εργαλείο της ευρωπαϊκής διπλωματίας. «Αν μια χώρα δεν δέχεται πίσω τους πολίτες της, θα αντιμετωπίζει δυσκολίες στην έκδοση βίζας για τους διπλωμάτες και τους πολίτες της», αναφέρει χαρακτηριστικά διπλωματική πηγή.
Οι Επιπτώσεις για την Ελλάδα και τις Χώρες Πρώτης Γραμμής
Για την Ελλάδα, η συμφωνία αυτή αποτελεί δίκοπο μαχαίρι. Από τη μία πλευρά, η επιτάχυνση των επιστροφών μπορεί να αποσυμφορήσει τις δομές στα νησιά και στον Έβρο. Η ενίσχυση του ρόλου της Frontex, η οποία μετατρέπεται πλέον σε έναν επιχειρησιακό βραχίονα απελάσεων με δικά της πτητικά μέσα και προσωπικό, θεωρείται θετική εξέλιξη για την Αθήνα. Από την άλλη, παραμένει το ερώτημα της χρηματοδότησης και της διοικητικής επιβάρυνσης. Η διαχείριση των «κλειστών κέντρων» και η διασφάλιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων υπό το νέο, ταχύτερο καθεστώς, απαιτούν πόρους που οι χώρες της πρώτης γραμμής συχνά δυσκολεύονται να κινητοποιήσουν.
«Δεν πρόκειται απλώς για μια νομική ρύθμιση, αλλά για μια πολιτική δήλωση επιβίωσης της ζώνης Σένγκεν. Χωρίς αποτελεσματικές επιστροφές, η ελεύθερη κυκλοφορία στο εσωτερικό της Ευρώπης κινδυνεύει να καταρρεύσει υπό το βάρος των εθνικών συνοριακών ελέγχων»
Οι αντιδράσεις από τις ανθρωπιστικές οργανώσεις είναι έντονες. Η Διεθνής Αμνηστία και η Human Rights Watch προειδοποιούν ότι η βιασύνη για επιστροφές μπορεί να οδηγήσει σε παραβιάσεις της αρχής της μη επαναπροώθησης (non-refoulement), στέλνοντας ανθρώπους πίσω σε χώρες όπου η ζωή τους κινδυνεύει. Η συμφωνία ωστόσο περιλαμβάνει έναν «μηχανισμό παρακολούθησης θεμελιωδών δικαιωμάτων», ο οποίος όμως μένει να αποδειχθεί αν θα είναι ανεξάρτητος ή απλώς ένα γραφειοκρατικό άλλοθι.
Το Πολιτικό Διακύβευμα
Η συμφωνία αυτή δεν γεννήθηκε σε κενό αέρος. Η άνοδος της ακροδεξιάς σε χώρες όπως η Ολλανδία, η Αυστρία και η Γαλλία έχει αναγκάσει τις παραδοσιακές πολιτικές οικογένειες (ΕΛΚ, Σοσιαλιστές, Renew) να υιοθετήσουν μια πολύ πιο σκληρή ατζέντα. Η Ευρώπη του 2026 προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στις αξίες του ανθρωπισμού και την ανάγκη για ασφάλεια και έλεγχο. Το στοίχημα είναι αν αυτές οι νέες διαδικασίες θα καταφέρουν όντως να μειώσουν τις ροές μέσω της αποτροπής ή αν απλώς θα δημιουργήσουν μια νέα γενιά «αόρατων» μεταναστών εντός της ΕΕ που θα προσπαθούν να αποφύγουν τον εντοπισμό και την απέλαση.
