Σε μια κομβική στιγμή για τον ψηφιακό μετασχηματισμό της ελληνικής δημόσιας διοίκησης, η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) προχωρά στην ενσωμάτωση εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) για τη διαχείριση του τεράστιου όγκου ενστάσεων που υποβάλλουν οι πολίτες σχετικά με τα πρόστιμα οχημάτων. Η κίνηση αυτή, αν και παρουσιάζεται ως ένα βήμα προς την αποτελεσματικότητα, εγείρει κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με τη διαφάνεια, τη νομική εγκυρότητα και τον ρόλο του ανθρώπινου παράγοντα στη λήψη διοικητικών αποφάσεων.
Ο Ψηφιακός Βοηθός του Ελεγκτή
Το νέο σύστημα δεν προορίζεται να αντικαταστήσει πλήρως τον ανθρώπινο ελεγκτή, αλλά να λειτουργήσει ως ένας εξελιγμένος «σύμβουλος». Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, η Τεχνητή Νοημοσύνη θα αναλαμβάνει να «διαβάζει» τις ενστάσεις, να διασταυρώνει τα δεδομένα με τις βάσεις δεδομένων της ΑΑΔΕ, του Υπουργείου Μεταφορών και των ασφαλιστικών εταιρειών, και στη συνέχεια να προτείνει μια απόφαση —απόρριψη ή αποδοχή— στον αρμόδιο υπάλληλο. Η τελική υπογραφή θα παραμένει ανθρώπινη, ωστόσο η ταχύτητα με την οποία η ΤΝ μπορεί να επεξεργαστεί χιλιάδες υποθέσεις αναμένεται να μειώσει δραματικά τους χρόνους αναμονής.
Η ανάγκη για μια τέτοια παρέμβαση είναι επιτακτική. Κάθε χρόνο, χιλιάδες ιδιοκτήτες οχημάτων βρίσκονται αντιμέτωποι με πρόστιμα για ανασφάλιστα οχήματα, μη καταβολή τελών κυκλοφορίας ή παράλειψη ελέγχου ΚΤΕΟ, πολλά εκ των οποίων οφείλονται σε σφάλματα των βάσεων δεδομένων ή σε γραφειοκρατικές αγκυλώσεις. Ο όγκος των ενστάσεων συχνά παραλύει τις υπηρεσίες, οδηγώντας σε καθυστερήσεις μηνών ή και ετών.
Η Πρόκληση της «Μαύρης Κουτιού» και η Χρηστή Διοίκηση
Παρά τα προφανή οφέλη στην ταχύτητα, η χρήση αλγορίθμων σε διοικητικές διαδικασίες δεν στερείται κινδύνων. Η βασικότερη ανησυχία αφορά τη διαφάνεια. Πώς μπορεί ένας πολίτης να είναι βέβαιος ότι ο αλγόριθμος έλαβε υπόψη όλες τις παραμέτρους της περίπτωσής του; Η Τεχνητή Νοημοσύνη, ειδικά τα μοντέλα μηχανικής μάθησης, συχνά λειτουργούν ως «μαύρα κουτιά», όπου η διαδικασία λήψης απόφασης δεν είναι εύκολα εξηγήσιμη.
- Διασφάλιση της «εξηγησιμότητας» (explainability) των αποφάσεων.
- Αποφυγή αυτοματοποιημένων σφαλμάτων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μαζικές αδικίες.
- Συμμόρφωση με την Ευρωπαϊκή Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act).
Η ΑΑΔΕ τονίζει ότι ο χαρακτήρας της ΤΝ θα είναι «συμβουλευτικός». Αυτό αποτελεί μια δικλείδα ασφαλείας, καθώς ο νόμος απαιτεί η διοικητική πράξη να φέρει την υπογραφή φυσικού προσώπου που φέρει και τη σχετική ευθύνη. Ωστόσο, η εμπειρία από άλλες χώρες δείχνει ότι οι υπάλληλοι τείνουν να εμπιστεύονται τυφλά τις προτάσεις των συστημάτων, μετατρέποντας την «συμβουλή» σε de facto απόφαση.
Προς μια Αυτοματοποιημένη Φορολογική Διοίκηση
Η εφαρμογή αυτή αποτελεί μόνο την κορυφή του παγόβουνου. Η ΑΑΔΕ σχεδιάζει την ευρύτερη χρήση της ΤΝ για τον εντοπισμό φοροδιαφυγής μέσω της ανάλυσης αγοραίων συμπεριφορών και κοινωνικών δικτύων. Στην περίπτωση των οχημάτων, η διασύνδεση των συστημάτων (MyCar, ασφαλιστικές, ΚΤΕΟ) δημιουργεί ένα ψηφιακό δίχτυ από το οποίο θα είναι δύσκολο να ξεφύγει κανείς. Το στοίχημα για το κράτος είναι να χρησιμοποιήσει αυτή την ισχύ όχι μόνο για την είσπραξη προστίμων, αλλά και για την προστασία του πολίτη από λανθασμένες χρεώσεις.
«Η τεχνολογία πρέπει να είναι το εργαλείο για τη δικαιοσύνη, όχι ο αντικαταστάτης της», αναφέρουν κύκλοι της αγοράς πληροφορικής, επισημαίνοντας ότι η επιτυχία του εγχειρήματος θα κριθεί από την ποιότητα των δεδομένων που τροφοδοτούν τον αλγόριθμο.
Συμπερασματικά, η είσοδος της ΤΝ στις ενστάσεις για τα πρόστιμα οχημάτων είναι ένα τολμηρό πείραμα. Αν πετύχει, θα αποτελέσει το μοντέλο για όλη τη δημόσια διοίκηση. Αν αποτύχει λόγω έλλειψης διαφάνειας ή τεχνικών σφαλμάτων, θα κλονίσει περαιτέρω την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς. Η λεπτή γραμμή μεταξύ ψηφιακού εκσυγχρονισμού και αλγοριθμικού αυταρχισμού είναι πλέον το νέο πεδίο πολιτικής και κοινωνικής αντιπαράθεσης.
