Η γεωπολιτική σκηνή της Μέσης Ανατολής βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή, καθώς η επανεκλογή του Ντόναλντ Τραμπ ανακατεύει την τράπουλα των διπλωματικών και στρατιωτικών ισορροπιών. Το κεντρικό ερώτημα που απασχολεί αναλυτές και διπλωμάτες δεν είναι μόνο αν ο Τραμπ επιθυμεί μια νέα συμφωνία με το Ιράν, αλλά με ποιο ακριβώς Ιράν καλείται να διαπραγματευτεί. Η Ισλαμική Δημοκρατία δεν είναι ένας μονολιθικός παίκτης· είναι ένα σύνθετο οικοσύστημα εξουσίας όπου η επίσημη κυβέρνηση συχνά συγκρούεται με τις σκιώδεις δομές του θεοκρατικού κατεστημένου.
Η Διπλή Ταυτότητα της Τεχεράνης: Μεταξύ Διπλωματίας και Ιδεολογίας
Στην επιφάνεια, το Ιράν εκπροσωπείται από τον Πρόεδρο Μασούντ Πεζεσκιάν, έναν πολιτικό που εξελέγη με την υπόσχεση της οικονομικής ανάκαμψης μέσω της άρσης των κυρώσεων. Ο Πεζεσκιάν και ο υπουργός Εξωτερικών του, Αμπάς Αρακτσί, φαίνεται να αναζητούν ένα παράθυρο ευκαιρίας για να ανακουφίσουν την ιρανική οικονομία, η οποία στενάζει υπό το βάρος του πληθωρισμού και της απομόνωσης. Ωστόσο, η πραγματική εξουσία παραμένει στα χέρια του Ανώτατου Ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC).
Οι Φρουροί της Επανάστασης δεν είναι απλώς ένα στρατιωτικό σώμα. Είναι ένας οικονομικός κολοσσός που ελέγχει τεράστιο μέρος της ιρανικής βιομηχανίας και των υποδομών. Για το IRGC, η ένταση με τη Δύση είναι συχνά υπαρξιακή αναγκαιότητα, καθώς δικαιολογεί τον έλεγχό τους επί της εσωτερικής ασφάλειας και την επέκταση της επιρροής τους στην περιοχή μέσω των «πληρεξουσίων» (proxies) όπως η Χεζμπολάχ και οι Χούθι. Ο Τραμπ, λοιπόν, δεν αντιμετωπίζει μόνο έναν διαπραγματευτή στο τραπέζι, αλλά μια εσωτερική σύγκρουση για το μέλλον της χώρας.
Η Στρατηγική της «Μέγιστης Πίεσης» 2.0
Κατά την πρώτη του θητεία, ο Τραμπ εφάρμοσε την πολιτική της «μέγιστης πίεσης», αποσύροντας τις ΗΠΑ από την πυρηνική συμφωνία (JCPOA) και επιβάλλοντας εξοντωτικές κυρώσεις. Η στρατηγική αυτή είχε ως στόχο να γονατίσει οικονομικά την Τεχεράνη και να την αναγκάσει σε μια «καλύτερη συμφωνία» που θα περιλάμβανε και το πρόγραμμα βαλλιστικών πυραύλων της. Σήμερα, ο Τραμπ φαίνεται να επιστρέφει με την ίδια λογική, αλλά σε ένα διαφορετικό περιβάλλον.
Το Ιράν του 2024 είναι πιο κοντά στην κατασκευή πυρηνικού όπλου από ποτέ, ενώ η συμμαχία του με τη Ρωσία και την Κίνα έχει ενισχυθεί. Η χρήση ιρανικών drones στον πόλεμο της Ουκρανίας έχει δώσει στην Τεχεράνη νέα γεωπολιτικά ερείσματα. Ο Τραμπ, ο οποίος αρέσκεται να αυτοαποκαλείται ως ο «μεγάλος διαπραγματευτής», ίσως επιχειρήσει μια θεαματική κίνηση – όπως η φημολογούμενη συνάντηση του Έλον Μασκ με τον Ιρανό πρεσβευτή στον ΟΗΕ – για να παρακάμψει την παραδοσιακή διπλωματία. Ωστόσο, η δυσπιστία μεταξύ των δύο πλευρών παραμένει σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, ειδικά μετά τη δολοφονία του Κασέμ Σουλεϊμανί το 2020.
Ο Παράγοντας του Ισραήλ και η Περιφερειακή Ασφάλεια
Κανένα σενάριο διαπραγμάτευσης δεν μπορεί να εξεταστεί χωρίς την παράμετρο του Ισραήλ. Ο Μπενιαμίν Νετανιάχου, στενός σύμμαχος του Τραμπ, θεωρεί το Ιράν υπαρξιακή απειλή και έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι θα κάνει τα πάντα για να εμποδίσει την Τεχεράνη από το να αποκτήσει πυρηνικά. Η πρόσφατη κλιμάκωση της βίας στη Γάζα και τον Λίβανο έχει φέρει το Ιράν και το Ισραήλ σε μια πρωτοφανή απευθείας αντιπαράθεση.
Εάν ο Τραμπ επιλέξει τον δρόμο της συμφωνίας, θα πρέπει να πείσει το Ισραήλ ότι οι εγγυήσεις ασφαλείας είναι επαρκείς. Αντίθετα, αν επιλέξει την κλιμάκωση, ο κίνδυνος ενός ολοκληρωτικού περιφερειακού πολέμου είναι ορατός. Το Ιράν χρησιμοποιεί το πυρηνικό του πρόγραμμα ως το απόλυτο διαπραγματευτικό χαρτί, αλλά και ως ασπίδα προστασίας. Η πρόκληση για την Ουάσιγκτον είναι να βρει τη χρυσή τομή ανάμεσα στην αποτροπή και τον συμβιβασμό, σε μια στιγμή που η εσωτερική αστάθεια στο Ιράν καθιστά κάθε δέσμευση αβέβαιη.
- Η οικονομική κρίση στο Ιράν πιέζει την κυβέρνηση Πεζεσκιάν για άμεση λύση.
- Οι Φρουροί της Επανάστασης διατηρούν το δικαίωμα βέτο σε κάθε στρατηγική απόφαση.
- Η προσέγγιση Τραμπ-Μασκ υποδηλώνει μια στροφή προς την «προσωπική διπλωματία».
- Η συμμαχία Ιράν-Ρωσίας περιπλέκει την αμερικανική στρατηγική στη Μέση Ανατολή.
Εν κατακλείδι, η διαπραγμάτευση με το Ιράν δεν είναι μια απλή άσκηση διπλωματίας, αλλά ένας αγώνας δρόμου ενάντια στον χρόνο και τις εσωτερικές ισορροπίες μιας θεοκρατίας που παλεύει για την επιβίωσή της. Ο Τραμπ καλείται να αποφασίσει αν θα είναι ο αρχιτέκτονας μιας ιστορικής ειρήνης ή ο καταλύτης μιας νέας, ακόμα πιο βίαιης ανάφλεξης.
