Σε μια εποχή όπου οι αλγόριθμοι αρχίζουν να διαμορφώνουν όχι μόνο την οικονομία αλλά και την ίδια την ουσία της ανθρώπινης εμπειρίας, το Βατικανό αποφάσισε να παρέμβει με τρόπο αποφασιστικό. Ο Πάπας Λέων, συνεχίζοντας και διευρύνοντας το έργο των προκατόχων του, ανακοίνωσε την ίδρυση της «Ποντιφικής Επιτροπής για την Τεχνητή Νοημοσύνη και την Ανθρώπινη Ευημερία». Η κίνηση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια γραφειοκρατική προσθήκη στην Αγία Έδρα, αλλά μια βαθιά θεολογική και πολιτική δήλωση για το μέλλον της ανθρωπότητας σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από το πυρίτιο.
Η νέα επιτροπή, η οποία θα εδρεύει στην Ακαδημία Κοινωνικών Επιστημών του Βατικανού, έχει ως στόχο να λειτουργήσει ως ένα παγκόσμιο παρατηρητήριο και ένα κέντρο διαλόγου μεταξύ της πίστης, της επιστήμης και της βιομηχανίας της τεχνολογίας. Στην ομιλία του κατά την ανακοίνωση της επιτροπής, ο Πάπας Λέων τόνισε ότι «η τεχνολογία είναι δώρο από τον Θεό, αλλά χωρίς ηθική ρίζα, κινδυνεύει να μετατραπεί σε έναν νέο πύργο της Βαβέλ που θα αποξενώσει τον άνθρωπο από τον πλησίον του και από τον ίδιο του τον εαυτό».
Η έννοια της «Αλγορ-ηθικής» και η προστασία του ανθρώπινου προσώπου
Κεντρικό σημείο της αποστολής της επιτροπής είναι η προώθηση της «αλγορ-ηθικής» (algor-ethics), ενός όρου που εισήγαγε το Βατικανό για να περιγράψει την ανάγκη ενσωμάτωσης ηθικών αξιών απευθείας στον σχεδιασμό των αλγορίθμων. Η επιτροπή δεν θα περιοριστεί σε θεωρητικές συζητήσεις. Σύμφωνα με το καταστατικό της, θα συνεργαστεί με κολοσσούς της Silicon Valley, ακαδημαϊκά ιδρύματα και κυβερνήσεις για τη δημιουργία ενός «Παγκόσμιου Κώδικα Ψηφιακής Ηθικής».
Το Βατικανό ανησυχεί ιδιαίτερα για τρεις τομείς: την αυτοματοποίηση της εργασίας, τη χρήση της ΤΝ σε οπλικά συστήματα και την επίδραση των αλγορίθμων στην κοινωνική συνοχή. Ο Πάπας Λέων υπογράμμισε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν πρέπει ποτέ να αντικαταστήσει την ανθρώπινη κρίση σε θέματα που αφορούν τη ζωή, τον θάνατο ή την ελευθερία. «Ένας αλγόριθμος μπορεί να υπολογίσει πιθανότητες, αλλά δεν μπορεί να νιώσει έλεος, δεν μπορεί να κατανοήσει τη θυσία και δεν μπορεί να αγαπήσει», ανέφερε χαρακτηριστικά, θέτοντας το φιλοσοφικό όριο μεταξύ της υπολογιστικής ισχύος και της πνευματικής συνείδησης.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως εργαλείο κοινωνικής δικαιοσύνης ή αποκλεισμού;
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της νέας επιτροπής είναι η εστίασή της στον «ψηφιακό αποκλεισμό». Το Βατικανό υποστηρίζει ότι η ΤΝ, αντί να γεφυρώνει τις ανισότητες, κινδυνεύει να δημιουργήσει μια νέα τάξη «ψηφιακά απόκληρων». Η επιτροπή θα εξετάσει πώς οι τεχνολογίες αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την καταπολέμηση της πείνας, τη βελτίωση της υγειονομικής περίθαλψης στον αναπτυσσόμενο κόσμο και την προστασία του περιβάλλοντος, σύμφωνα με τις αρχές της εγκυκλίου Laudato Si’.
Επιπλέον, η επιτροπή θα ασχοληθεί με το ζήτημα της «ψηφιακής μοναξιάς». Σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι αλληλεπιδρούν όλο και περισσότερο με chatbots και εικονικούς βοηθούς, η Εκκλησία βλέπει έναν κίνδυνο διάβρωσης των αυθεντικών ανθρώπινων σχέσεων. Η επιτροπή θα μελετήσει πώς η ενορία του μέλλοντος μπορεί να ενσωματώσει την τεχνολογία χωρίς να χάσει τη μυστηριακή και κοινοτική της φύση. Υπάρχουν ήδη φωνές εντός του Βατικανού που προτείνουν τη χρήση της ΤΝ για τη μετάφραση λειτουργικών κειμένων σε σπάνιες διαλέκτους, προκειμένου να γίνει το μήνυμα του Ευαγγελίου προσβάσιμο σε κάθε γωνιά του πλανήτη.
Μια γέφυρα μεταξύ Silicon Valley και Αγίας Έδρας
Η σύνθεση της επιτροπής είναι ενδεικτική της σοβαρότητας του εγχειρήματος. Δεν αποτελείται μόνο από καρδιναλίους και θεολόγους, αλλά και από κορυφαίους επιστήμονες δεδομένων, νευροεπιστήμονες και φιλοσόφους της τεχνολογίας. Αυτή η διεπιστημονική προσέγγιση δείχνει ότι το Βατικανό αναγνωρίζει πως η ηθική της ΤΝ δεν είναι ένα ζήτημα που μπορεί να λυθεί μόνο με προσευχή ή δογματικές διακηρύξεις, αλλά απαιτεί βαθιά γνώση του κώδικα και των υποδομών.
Η ίδρυση αυτής της επιτροπής έρχεται σε μια στιγμή που η Ευρωπαϊκή Ένωση και οι ΗΠΑ προσπαθούν να θεσπίσουν ρυθμιστικά πλαίσια για την ΤΝ. Το Βατικανό, ως μια ηθική δύναμη χωρίς γεωπολιτικές βλέψεις εδαφικής κυριαρχίας, φιλοδοξεί να παίξει τον ρόλο του «έντιμου διαμεσολαβητή». Στόχος είναι να διασφαλιστεί ότι η ανάπτυξη της ΤΝ θα ακολουθεί τις αρχές της διαφάνειας, της δικαιοσύνης και της λογοδοσίας. Όπως δήλωσε ο εκπρόσωπος τύπου της Αγίας Έδρας, «δεν φοβόμαστε το μέλλον, αλλά θέλουμε να διασφαλίσουμε ότι το μέλλον θα έχει ακόμη χώρο για την ανθρώπινη ψυχή».
Σε τελική ανάλυση, η πρωτοβουλία του Πάπα Λέοντα υπενθυμίζει στη διεθνή κοινότητα ότι η τεχνολογική πρόοδος δεν είναι ένας τυφλός μονόδρομος, αλλά μια επιλογή που πρέπει να καθοδηγείται από αξίες. Η επιτροπή καλείται να απαντήσει στο ερώτημα: Θα είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη ο υπηρέτης της ανθρωπότητας ή ο νέος της δυνάστης; Η απάντηση, σύμφωνα με το Βατικανό, βρίσκεται στην επιστροφή στις ρίζες του ανθρωπισμού, ακόμη και όταν αυτός εκφράζεται μέσα από γραμμές κώδικα.
