Η εποχή που η φοροδιαφυγή στην Ελλάδα βασιζόταν στην αδυναμία του κράτους να διασταυρώσει ογκώδη δεδομένα φαίνεται να λαμβάνει οριστικά τέλος. Η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) εισέρχεται σε μια νέα, επιθετική φάση ψηφιακού μετασχηματισμού, επιστρατεύοντας την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) και τα Big Data για την υλοποίηση ενός γιγαντιαίου προγράμματος 194.000 ελέγχων. Δεν πρόκειται απλώς για μια αύξηση του αριθμού των επιθεωρήσεων, αλλά για μια δομική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο το κράτος «βλέπει» τον πολίτη.
Το νέο επιχειρησιακό σχέδιο προβλέπει τη δημιουργία ενός πλήρους ψηφιακού «φακέλου» για κάθε φορολογούμενο, όπου θα συγκεντρώνονται δεδομένα από κάθε πιθανή πηγή: τραπεζικοί λογαριασμοί, κινήσεις καρτών, αγορές ακινήτων, δαπάνες πολυτελείας, ακόμα και δραστηριότητα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η χρήση αλγορίθμων μηχανικής μάθησης επιτρέπει πλέον στην εφορία να εντοπίζει αποκλίσεις μεταξύ δηλωθέντος εισοδήματος και πραγματικού επιπέδου διαβίωσης με ακρίβεια που στο παρελθόν ήταν αδιανόητη.
Η Αρχιτεκτονική του Αλγοριθμικού Ελέγχου
Η καρδιά του νέου συστήματος χτυπά στα εξελιγμένα συστήματα ανάλυσης κινδύνου (Risk Analysis). Αντί οι ελεγκτές να επιλέγουν τυχαία δείγματα ή να βασίζονται σε ανώνυμες καταγγελίες, η Τεχνητή Νοημοσύνη αναλαμβάνει να «σκανάρει» το σύνολο της φορολογικής βάσης. Οι αλγόριθμοι αναζητούν πρότυπα (patterns) που υποδηλώνουν ύποπτη συμπεριφορά, όπως ασυνήθιστα υψηλές δαπάνες σε σχέση με τα έσοδα ή περίπλοκες εταιρικές δομές που αποσκοπούν στην απόκρυψη κερδών.
Σύμφωνα με πηγές της ΑΑΔΕ, οι 194.000 έλεγχοι θα επικεντρωθούν σε τρεις βασικούς πυλώνες: την άμεση φορολογία, τον ΦΠΑ και τη διασταύρωση περιουσιακών στοιχείων. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις «έμμεσες τεχνικές ελέγχου», μια μέθοδο που επιτρέπει στις αρχές να προσδιορίζουν το εισόδημα με βάση τις δαπάνες διαβίωσης και την αύξηση της περιουσίας, όταν τα επίσημα βιβλία θεωρούνται αναξιόπιστα. Με την υποστήριξη του AI, η διαδικασία αυτή αυτοματοποιείται, μειώνοντας τον χρόνο που απαιτείται για την προετοιμασία ενός φακέλου από μήνες σε λίγες ημέρες.
Το «Ψηφιακό Φακέλωμα» και η Προστασία Δεδομένων
Ο όρος «φακέλωμα» χρησιμοποιείται συχνά με αρνητική χροιά, όμως στην περίπτωση της φορολογικής διοίκησης, η κυβέρνηση τον παρουσιάζει ως το απόλυτο εργαλείο φορολογικής δικαιοσύνης. Η διασύνδεση των POS με τις ταμειακές μηχανές και η καθολική εφαρμογή των ηλεκτρονικών βιβλίων (myDATA) αποτελούν τα «μάτια» του συστήματος στην καθημερινή οικονομική δραστηριότητα. Ωστόσο, η συγκέντρωση τόσων πληροφοριών σε μια ενιαία βάση δεδομένων εγείρει σοβαρά ερωτήματα σχετικά με την προστασία της ιδιωτικότητας και τον κίνδυνο αυθαιρεσίας.
Οι επικριτές επισημαίνουν ότι η απόλυτη ψηφιακή διαφάνεια μπορεί να οδηγήσει σε έναν «φορολογικό πανοπτισμό», όπου ο πολίτης θεωρείται ένοχος μέχρι αποδείξεως του εναντίου από έναν αλγόριθμο που συχνά λειτουργεί ως «μαύρο κουτί». Η ΑΑΔΕ βέβαια διαβεβαιώνει ότι οι τελικές αποφάσεις λαμβάνονται από ανθρώπους-ελεγκτές, όμως η πίεση για την επίτευξη των εισπρακτικών στόχων και η απόλυτη εξάρτηση από τα ευρήματα του AI δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον αβεβαιότητας για τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά.
Η Σκιά της Παραοικονομίας και το Στοίχημα του RRF
Η υλοποίηση αυτών των συστημάτων δεν είναι μόνο ζήτημα εγχώριας πολιτικής αλλά και διεθνής δέσμευση. Η χρηματοδότηση πολλών από αυτά τα ψηφιακά εργαλεία προέρχεται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF), το οποίο θέτει αυστηρά ορόσημα για τον περιορισμό του «κενού ΦΠΑ» (VAT gap). Η Ελλάδα έχει καταφέρει να μειώσει αυτό το κενό τα τελευταία χρόνια, αλλά παραμένει πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Η επιτυχία των 194.000 ελέγχων θα κρίνει σε μεγάλο βαθμό τη δημοσιονομική σταθερότητα των επόμενων ετών. Αν η Τεχνητή Νοημοσύνη καταφέρει να διεισδύσει στους τομείς της οικονομίας που παραδοσιακά «διαφεύγουν», όπως οι ελεύθεροι επαγγελματίες και οι βραχυχρόνιες μισθώσεις, τότε το κράτος θα αποκτήσει τον απαραίτητο χώρο για μειώσεις φόρων στους συνεπείς φορολογούμενους. Αν όμως το σύστημα αναλωθεί σε κυνήγι μικροπαραβάσεων, ο κίνδυνος κοινωνικής αποξένωσης από τις φορολογικές αρχές θα είναι ορατός.
