Η εικόνα των επιβατών που «κολλάνε» πίσω από κάποιον άλλον για να περάσουν τις πύλες του ΗΣΑΠ ή που υπερπηδούν τα εμπόδια χωρίς να επικυρώσουν εισιτήριο, αποτελεί μια καθημερινή πραγματικότητα για το δίκτυο των σταθερών συγκοινωνιών της Αθήνας. Ωστόσο, η ΣΤΑΣΥ (Σταθερές Συγκοινωνίες) αποφάσισε να αντιμετωπίσει το φαινόμενο της εισιτηριοδιαφυγής με ένα όπλο από το μέλλον: την Τεχνητή Νοημοσύνη. Στον σταθμό του Περισσού, ένα πιλοτικό σύστημα έξυπνων καμερών έχει ήδη τεθεί σε λειτουργία, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή στην επιτήρηση και τη διαχείριση των δημόσιων υποδομών στην Ελλάδα.
Το σύστημα, το οποίο αναπτύχθηκε σε συνεργασία με εξειδικευμένους τεχνολογικούς φορείς, δεν έχει ως στόχο την επιβολή προστίμων – τουλάχιστον όχι ακόμα. Η αποστολή του είναι η συλλογή δεδομένων. Μέσω προηγμένων αλγορίθμων μηχανικής μάθησης, οι κάμερες αναγνωρίζουν μοτίβα κίνησης που υποδηλώνουν παράνομη διέλευση, όπως η «ουρά» (tailgating) πίσω από έναν νόμιμο επιβάτη ή η χρήση μη εξουσιοδοτημένων διόδων. Η ανάλυση αυτών των δεδομένων θα επιτρέψει στη διοίκηση της ΣΤΑΣΥ να κατανοήσει τις ώρες αιχμής της εισιτηριοδιαφυγής και τα ακριβή σημεία όπου το σύστημα παρουσιάζει τρύπες.
Η Τεχνολογία πίσω από το Ψηφιακό «Μάτι»
Η καρδιά του συστήματος στον Περισσό βασίζεται στην ανάλυση βίντεο σε πραγματικό χρόνο (Real-time Video Analytics). Οι αλγόριθμοι έχουν εκπαιδευτεί να διακρίνουν τη διαφορά μεταξύ μιας φυσιολογικής διέλευσης και μιας προσπάθειας παράκαμψης του ακυρωτικού μηχανήματος. Το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η τεχνολογία αυτή μπορεί να λειτουργήσει χωρίς την ανάγκη ταυτοποίησης προσώπων. Σύμφωνα με τις επίσημες ανακοινώσεις, το σύστημα καταγράφει «περιστατικά» και όχι «ανθρώπους», μετατρέποντας την οπτική πληροφορία σε ανώνυμα στατιστικά δεδομένα.
Αυτή η προσέγγιση είναι κρίσιμη για τη συμμόρφωση με τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR). Η ΣΤΑΣΥ τονίζει ότι δεν γίνεται αποθήκευση βιομετρικών χαρακτηριστικών ούτε ταυτοποίηση των επιβατών με βάση τα χαρακτηριστικά του προσώπου τους. Η εστίαση παραμένει στην κίνηση των σωμάτων και στη ροή των χρηστών μέσα από τις πύλες. Παρόλα αυτά, η εγκατάσταση τέτοιων συστημάτων εγείρει αναπόφευκτα ερωτήματα για το αν αυτή η «ανωνυμία» θα παραμείνει εγγυημένη στο μέλλον, αν και όταν το σύστημα συνδεθεί με μηχανισμούς καταστολής.
Το Οικονομικό Αποτύπωμα και η Κοινωνική Διάσταση
Η εισιτηριοδιαφυγή δεν είναι μόνο ένα ζήτημα παραβατικότητας, αλλά μια τεράστια οικονομική αιμορραγία για το κράτος. Εκτιμάται ότι οι απώλειες εσόδων για τον ΟΑΣΑ και τις θυγατρικές του ανέρχονται σε δεκάδες εκατομμύρια ευρώ ετησίως. Αυτά τα χαμένα έσοδα στερούν από το σύστημα τη δυνατότητα για καλύτερη συντήρηση των συρμών, συχνότερα δρομολόγια και αναβάθμιση των σταθμών. Ο σταθμός του Περισσού επιλέχθηκε ως «πεδίο δοκιμών» λόγω της γεωγραφικής του θέσης και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της επιβατικής κίνησης στην περιοχή.
Ωστόσο, η χρήση AI για τον έλεγχο της εισιτηριοδιαφυγής φέρνει στην επιφάνεια και κοινωνικά ζητήματα. Σε μια περίοδο οικονομικής στενότητας, πολλοί αναρωτιούνται αν η αυστηροποίηση του ελέγχου μέσω τεχνολογίας είναι η ενδεδειγμένη λύση ή αν θα έπρεπε να δοθεί έμφαση σε μια πιο κοινωνική τιμολογιακή πολιτική. Η διοίκηση της ΣΤΑΣΥ πάντως υποστηρίζει ότι ο εκσυγχρονισμός είναι μονόδρομος για τη βιωσιμότητα των συγκοινωνιών, καθώς η χειροκίνητη επιτήρηση από ελεγκτές έχει αποδειχθεί ανεπαρκής και συχνά οδηγεί σε εντάσεις.
Προς ένα «Έξυπνο» Δίκτυο Συγκοινωνιών
Το πιλοτικό πρόγραμμα στον Περισσό αποτελεί μόνο την κορυφή του παγόβουνου. Το όραμα του Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών περιλαμβάνει την πλήρη ψηφιοποίηση των αστικών συγκοινωνιών. Από την τηλεματική και τα «έξυπνα» εισιτήρια στο κινητό, μέχρι την πρόβλεψη βλαβών μέσω AI, η Αθήνα προσπαθεί να ακολουθήσει τα πρότυπα πόλεων όπως το Λονδίνο και το Παρίσι. Στο Λονδίνο, η Transport for London (TfL) χρησιμοποιεί παρόμοια συστήματα εδώ και χρόνια, έχοντας καταφέρει να μειώσει σημαντικά την απώλεια εσόδων.
Το επόμενο βήμα για την ελληνική πραγματικότητα θα είναι η αξιολόγηση των αποτελεσμάτων του Περισσού. Εάν τα δεδομένα δείξουν ότι η παρουσία και μόνο του συστήματος λειτουργεί αποτρεπτικά, τότε η επέκτασή του σε ολόκληρο το δίκτυο του Μετρό και του ΗΣΑΠ θεωρείται βέβαιη. Η πρόκληση θα είναι να πειστεί το επιβατικό κοινό ότι η τεχνολογία αυτή δεν αποτελεί έναν «Μεγάλο Αδελφό», αλλά ένα εργαλείο για τη διασφάλιση της δικαιοσύνης: να πληρώνουν όλοι το αντίτιμο που τους αναλογεί, ώστε το σύστημα να μπορεί να εξυπηρετεί καλύτερα το κοινωνικό σύνολο.
