Η ανακοίνωση του Αμερικανού Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν βρίσκονται στα πρόθυρα μιας «μεγάλης συμφωνίας» προκάλεσε σεισμό στα διπλωματικά γραφεία από την Ουάσιγκτον μέχρι το Πεκίνο. Σε μια περιοχή που παραδοσιακά χαρακτηρίζεται από την «κινούμενη άμμο» των συμμαχιών και των συγκρούσεων, η προοπτική μιας εξομάλυνσης των σχέσεων μεταξύ των δύο ορκισμένων εχθρών φαντάζει ως το απόλυτο γεωπολιτικό παράδοξο. Η δήλωση του Τραμπ, η οποία περιλαμβάνει τη διασφάλιση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, δεν είναι απλώς μια διμερής υπόθεση, αλλά μια κίνηση που μπορεί να αναδιατάξει πλήρως τον ενεργειακό και ασφαλή χάρτη του πλανήτη.

Το Στρατηγικό Βάρος των Στενών του Ορμούζ

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν την πιο κρίσιμη «αρτηρία» του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος. Περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου διέρχεται από αυτό το στενό θαλάσσιο πέρασμα, καθιστώντας το το απόλυτο εργαλείο πίεσης της Τεχεράνης απέναντι στη διεθνή κοινότητα. Η δέσμευση για το «άνοιγμα» των Στενών υποδηλώνει μια αμοιβαία υποχώρηση: το Ιράν παύει να απειλεί τη ροή του «μαύρου χρυσού» και οι ΗΠΑ προσφέρουν, προφανώς, μια σημαντική χαλάρωση των οικονομικών κυρώσεων που έχουν γονατίσει την ιρανική οικονομία τα τελευταία χρόνια.

Για την κυβέρνηση Τραμπ, η συμφωνία αυτή αποτελεί την επιτομή της στρατηγικής «Art of the Deal». Μετά από χρόνια «μέγιστης πίεσης», ο Αμερικανός Πρόεδρος φαίνεται να επιδιώκει ένα θεαματικό αποτέλεσμα που θα του επιτρέψει να παρουσιαστεί ως ο ειρηνοποιός που πέτυχε εκεί που οι προκάτοχοί του απέτυχαν. Ωστόσο, οι αναλυτές παραμένουν επιφυλακτικοί. Το Ιράν δεν είναι ένας ενιαίος παίκτης. Η εσωτερική πάλη μεταξύ των μεταρρυθμιστών υπό τον Πρόεδρο Πεζεσκιάν και των σκληροπυρηνικών των Φρουρών της Επανάστασης σημαίνει ότι οποιαδήποτε συμφωνία υπογράφεται στο χαρτί πρέπει να επιβιώσει στις συμπληγάδες της εσωτερικής ιρανικής πολιτικής.

Η Πυρηνική Εξίσωση και οι Περιφερειακές Αντιδράσεις

Το μεγάλο ερώτημα παραμένει το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης. Μια συμφωνία που περιορίζεται μόνο στη ναυσιπλοΐα και το εμπόριο, χωρίς να αγγίζει τον εμπλουτισμό ουρανίου, θα θεωρηθεί ημιτελής από τους συμμάχους των ΗΠΑ στην περιοχή. Το Ισραήλ, υπό την ηγεσία του Μπενιαμίν Νετανιάχου, παρακολουθεί τις εξελίξεις με έκδηλη ανησυχία. Για την Ιερουσαλήμ, οποιαδήποτε οικονομική ανάσα προς το Ιράν μεταφράζεται σε αυξημένη χρηματοδότηση για τους «πληρεξούσιους» (proxies) της Τεχεράνης, όπως η Χεζμπολάχ και οι Χούθι.

  • Η στάση της Σαουδικής Αραβίας: Το Ριάντ επιδιώκει σταθερότητα για να υλοποιήσει το όραμα «Vision 2030», αλλά φοβάται μια αμερικανική αποχώρηση από την περιοχή.
  • Ο ρόλος της Κίνας: Ως ο μεγαλύτερος αγοραστής ιρανικού πετρελαίου, το Πεκίνο βλέπει με καλό μάτι την αποκλιμάκωση, αρκεί να μην ενισχυθεί υπερβολικά η αμερικανική επιρροή στον Κόλπο.
  • Η Ευρωπαϊκή Ένωση: Οι Βρυξέλλες ελπίζουν σε μια επιστροφή στη διπλωματία που θα μπορούσε να αναβιώσει ορισμένες πτυχές της συμφωνίας του 2015 (JCPOA).

Η πολυπλοκότητα των συμφερόντων είναι τέτοια που πολλοί θεωρούν τη «συμφωνία» περισσότερο ως μια τακτική κίνηση παρά ως μια στρατηγική λύση. Αν ο Τραμπ καταφέρει να εξασφαλίσει μια μόνιμη ειρήνη, θα έχει αλλάξει τον ρου της ιστορίας. Αν όμως πρόκειται για μια προσωρινή διευθέτηση με σκοπό τη μείωση των τιμών της ενέργειας στις ΗΠΑ, τότε η «κινούμενη άμμος» της Μέσης Ανατολής σύντομα θα καταπιεί και αυτή την προσπάθεια.

Η Επόμενη Μέρα: Προκλήσεις και Προοπτικές

Η επιτυχία μιας τέτοιας συμφωνίας θα κριθεί στις λεπτομέρειες των μηχανισμών ελέγχου. Θα επιτρέψει το Ιράν διεθνείς επιθεωρήσεις σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις; Θα αποδεχθούν οι ΗΠΑ το Ιράν ως έναν νόμιμο περιφερειακό παίκτη με δική του σφαίρα επιρροής; Η ιστορία μας έχει διδάξει ότι στη Μέση Ανατολή, το κενό ισχύος καλύπτεται πάντα από σύγκρουση. Μια συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν θα μπορούσε να είναι η αρχή του τέλους για τις «αιώνιες συγκρούσεις», ή απλώς η προετοιμασία για τον επόμενο, ακόμα πιο σφοδρό γύρο αντιπαράθεσης. Η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα, γνωρίζοντας ότι η σταθερότητα της παγκόσμιας οικονομίας κρέμεται από μια κλωστή στα Στενά του Ορμούζ.

«Η διπλωματία είναι η τέχνη του να αφήνεις κάποιον άλλον να κάνει αυτό που θέλεις εσύ», είχε πει κάποτε ο Ντάνιελ Βάρε. Στην περίπτωση Τραμπ-Ιράν, μένει να δούμε ποιος πραγματικά κατευθύνει την ορχήστρα.