Σε μια περίοδο όπου η παγκόσμια ενεργειακή αρχιτεκτονική κλυδωνίζεται από γεωπολιτικές εντάσεις, η πρόταση του επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA), Φατίχ Μπιρόλ, για τη δημιουργία ενός νέου ενεργειακού διαδρόμου μεταξύ Ιράκ και Τουρκίας, δεν αποτελεί απλώς ένα τεχνικό έργο υποδομής, αλλά μια στρατηγική κίνηση στη γεωπολιτική σκακιέρα. Η ιδέα της σύνδεσης της Βασόρας, του ενεργειακού πνεύμονα του νότιου Ιράκ, απευθείας με το λιμάνι του Τσεϊχάν στην Τουρκία, στοχεύει στην παράκαμψη των Στενών του Ορμούζ – της πιο ευάλωτης και ταυτόχρονα κρίσιμης «αρτηρίας» του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου.
Η Στρατηγική Απαξίωση των Στενών του Ορμούζ
Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν εδώ και δεκαετίες το «σημείο πνιγμού» (chokepoint) της παγκόσμιας οικονομίας. Με περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου να διέρχεται καθημερινά από αυτό το στενό πέρασμα, οποιαδήποτε αστάθεια –είτε λόγω της έντασης μεταξύ Ιράν και Δύσης, είτε λόγω των επιθέσεων των Χούθι στην ευρύτερη περιοχή– μεταφράζεται άμεσα σε ράλι τιμών στις διεθνείς αγορές. Ο Φατίχ Μπιρόλ, αναγνωρίζοντας αυτόν τον κίνδυνο, προτείνει μια εναλλακτική που θα επέτρεπε στο Ιράκ, τον δεύτερο μεγαλύτερο παραγωγό του ΟΠΕΚ, να εξάγει το αργό του χωρίς να εξαρτάται από τις διαθέσεις της Τεχεράνης ή την ασφάλεια των θαλάσσιων οδών.
Η πρόταση αυτή έρχεται σε μια στιγμή που η Βαγδάτη προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στις εσωτερικές πολιτικές πιέσεις και την ανάγκη για οικονομική ανασυγκρότηση. Ένας αγωγός που θα ξεκινά από το Νότο και θα διασχίζει ολόκληρη την ιρακινή επικράτεια μέχρι τα τουρκικά σύνορα, θα προσέφερε μια σταθερή ροή εσόδων, θωρακισμένη από τις περιφερειακές συγκρούσεις που συχνά παραλύουν τις εξαγωγές από τον Περσικό Κόλπο.
Η Τουρκία ως Ενεργειακός Διαμεσολαβητής και ο Ρόλος της Δύσης
Για την Άγκυρα, το σχέδιο αυτό αποτελεί το «ιερό δισκοπότηρο» της ενεργειακής της διπλωματίας. Η Τουρκία επιδιώκει συστηματικά να μετατραπεί σε έναν αδιαμφισβήτητο ενεργειακό κόμβο (hub) που θα συνδέει την Ανατολή με την Ευρώπη. Η προσθήκη ενός νέου αγωγού μεγάλης χωρητικότητας από τη Βασόρα θα ενίσχυε τη θέση της έναντι της ΕΕ, καθιστώντας την απαραίτητο εταίρο για την ενεργειακή ασφάλεια της Γηραιάς Ηπείρου. Επιπλέον, θα παρείχε μια λύση στο χρόνιο πρόβλημα των διαφωνιών μεταξύ της Βαγδάτης και της Αυτόνομης Περιοχής του Κουρδιστάν (KRG) σχετικά με τις εξαγωγές πετρελαίου, καθώς ένας νέος, ομοσπονδιακά ελεγχόμενος αγωγός θα μπορούσε να παρακάμψει τις νομικές και πολιτικές εμπλοκές του υφιστάμενου αγωγού Κιρκούκ-Τσεϊχάν.
«Η ενεργειακή ασφάλεια δεν αφορά πλέον μόνο τις τιμές, αλλά τη γεωγραφία. Η διαφοροποίηση των οδών μεταφοράς είναι εξίσου σημαντική με τη διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας», επισημαίνουν αναλυτές του κλάδου.
Ωστόσο, το εγχείρημα δεν στερείται προκλήσεων. Το κόστος κατασκευής υπολογίζεται σε δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ η ασφάλεια των υποδομών σε περιοχές που έχουν πληγεί από τη δράση εξτρεμιστικών οργανώσεων παραμένει ένα μεγάλο ερωτηματικό. Επιπλέον, η Τεχεράνη είναι βέβαιο ότι θα δει μια τέτοια κίνηση ως προσπάθεια περιορισμού της γεωπολιτικής της επιρροής, καθώς το Ορμούζ αποτελεί το ισχυρότερο διαπραγματευτικό της χαρτί στη διεθνή σκηνή.
Το Έργο «Οδός Ανάπτυξης» και η Σύνδεση με τον Αγωγό
Η πρόταση Μπιρόλ δεν λειτουργεί σε κενό. Συνδέεται άρρηκτα με το φιλόδοξο έργο «Development Road» (Οδός Ανάπτυξης), το οποίο προωθεί η ιρακινή κυβέρνηση με την υποστήριξη της Τουρκίας, του Κατάρ και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Πρόκειται για ένα δίκτυο σιδηροδρόμων και αυτοκινητοδρόμων μήκους 1.200 χιλιομέτρων που θα συνδέει το λιμάνι Al-Faw στο νότιο Ιράκ με τα τουρκικά σύνορα. Η ενσωμάτωση ενός αγωγού πετρελαίου και φυσικού αερίου σε αυτόν τον «στεγνό αγωγό» (dry canal) θα δημιουργούσε έναν ολοκληρωμένο οικονομικό διάδρομο που θα μπορούσε να ανταγωνιστεί τη Διώρυγα του Σουέζ σε όρους εμπορικής σημασίας.
Συμπερασματικά, ο προτεινόμενος αγωγός Βασόρας-Τσεϊχάν αντιπροσωπεύει μια προσπάθεια «αποσύνδεσης» της παγκόσμιας ενεργειακής αγοράς από την αστάθεια του Κόλπου. Αν υλοποιηθεί, θα σημάνει μια ιστορική μετατόπιση της ισχύος προς τον άξονα Βαγδάτης-Άγκυρας, αναδιαμορφώνοντας τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή για τις επόμενες δεκαετίες. Η Δύση καλείται τώρα να αποφασίσει αν θα επενδύσει σε αυτόν τον νέο διάδρομο, αναλαμβάνοντας το ρίσκο της ενίσχυσης του ρόλου της Τουρκίας, προκειμένου να εξασφαλίσει τη ροή του «μαύρου χρυσού» μακριά από τις απειλές του Ορμούζ.
