Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι γεμάτη από στιγμές όπου η φύση υπενθυμίζει με βίαιο τρόπο την κυριαρχία της πάνω στον πολιτισμό. Μία από τις πιο σκοτεινές, αλλά συχνά παραγνωρισμένες σελίδες αυτής της ιστορίας, γράφτηκε την περίοδο 1877-1878. Ήταν τότε που ένα φαινόμενο «Σούπερ Ελ Νίνιο» προκάλεσε μια παγκόσμια κλιματική κατάρρευση, οδηγώντας σε ξηρασίες, λιμούς και τον θάνατο περίπου 50 εκατομμυρίων ανθρώπων στην Ινδία, την Κίνα, τη Βραζιλία και την Αφρική. Σήμερα, οι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου: το φαινόμενο που αναπτύσσεται στον Ειρηνικό Ωκεανό δεν είναι απλώς μια επανάληψη του παρελθόντος, αλλά μια ενισχυμένη έκδοση που τροφοδοτείται από την ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή.
Το «Βικτωριανό Ολοκαύτωμα» και τα διδάγματα του 1877
Για να κατανοήσουμε το μέγεθος της απειλής, πρέπει να κοιτάξουμε πίσω στο 1877. Εκείνη τη χρονιά, η θερμοκρασία της επιφάνειας της θάλασσας στον τροπικό Ειρηνικό σημείωσε πρωτοφανή άνοδο. Το αποτέλεσμα ήταν μια αλυσιδωτή αντίδραση που αποδιοργάνωσε τους μουσώνες στην Ασία και προκάλεσε ακραία ξηρασία σε τρεις ηπείρους ταυτόχρονα. Ο ιστορικός Mike Davis, στο έργο του «Late Victorian Holocausts», περιγράφει πώς ο συνδυασμός του Ελ Νίνιο και της αποικιοκρατικής οικονομικής πολιτικής μετέτρεψε μια φυσική καταστροφή σε μια από τις μεγαλύτερες ανθρωπιστικές τραγωδίες της ιστορίας.
Οι θάνατοι δεν προήλθαν μόνο από τη δίψα, αλλά από την πλήρη κατάρρευση των αγροτικών συστημάτων. Στην Ινδία, οι σοδειές σιτηρών εξαφανίστηκαν, ενώ η βρετανική διοίκηση συνέχιζε να εξάγει τρόφιμα, θεωρώντας ότι οι νόμοι της αγοράς δεν έπρεπε να διαταραχθούν. Στην Κίνα, ο «Λιμός της Βόρειας Κίνας» εξόντωσε πάνω από 10 εκατομμύρια ανθρώπους. Το 1877 δεν ήταν απλώς ένα κακό καιρικό φαινόμενο· ήταν μια απόδειξη του πόσο ευάλωτη είναι η ανθρώπινη κοινωνία όταν οι πλανητικοί κύκλοι βγαίνουν εκτός ελέγχου.
Η Επιστήμη πίσω από το «Σούπερ Ελ Νίνιο» του 21ου Αιώνα
Το Ελ Νίνιο (ENSO) είναι ένας φυσικός κύκλος, αλλά αυτό που συμβαίνει τώρα στερείται «φυσικότητας». Η διαφορά μεταξύ του 1877 και του σήμερα έγκειται στην ποσότητα της θερμότητας που έχει αποθηκευτεί στους ωκεανούς λόγω των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Οι ωκεανοί έχουν απορροφήσει πάνω από το 90% της επιπλέον θερμότητας που παγιδεύεται στην ατμόσφαιρα. Όταν ξεκινά ένα Ελ Νίνιο, αυτή η ενέργεια απελευθερώνεται, δημιουργώντας φαινόμενα με ένταση που η ανθρωπότητα δεν έχει ξαναδεί στη σύγχρονη εποχή.
Ένα «Σούπερ Ελ Νίνιο» ορίζεται από την άνοδο της θερμοκρασίας στον κεντρικό Ειρηνικό κατά τουλάχιστον 2°C πάνω από τον μέσο όρο. Ωστόσο, τα τρέχοντα μοντέλα δείχνουν ότι οι «τηλεσυνδέσεις» —οι επιπτώσεις δηλαδή που μεταφέρονται μέσω της ατμόσφαιρας σε απομακρυσμένες περιοχές— είναι πλέον πιο απρόβλεπτες. Η υπερθέρμανση του Αρκτικού κύκλου και η εξασθένηση του αεροχειμάρρου (jet stream) σημαίνουν ότι η ξηρασία που θα προκαλέσει το Ελ Νίνιο μπορεί να «κολλήσει» πάνω από κρίσιμες αγροτικές περιοχές για πολύ μεγαλύτερο διάστημα από ό,τι στο παρελθόν.
Παγκόσμια Ασφάλεια και Επισιτιστική Κρίση
Οι συνέπειες ενός σύγχρονου Σούπερ Ελ Νίνιο θα είναι γεωπολιτικές. Σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο, η ξηρασία στη Βραζιλία δεν επηρεάζει μόνο την τοπική παραγωγή καφέ ή σόγιας, αλλά εκτινάσσει τις τιμές των τροφίμων παγκοσμίως. Οι περιοχές που είναι ήδη ασταθείς, όπως η Υποσαχάρια Αφρική και τμήματα της Νοτιοανατολικής Ασίας, βρίσκονται στην πρώτη γραμμή του κινδύνου.
- Επισιτιστικός πληθωρισμός: Η μείωση της παραγωγής βασικών αγαθών μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνικές εξεγέρσεις, παρόμοιες με αυτές που είδαμε κατά την Αραβική Άνοιξη.
- Μετανάστευση: Η κλιματική μετανάστευση θα ενταθεί, καθώς ολόκληρες κοινότητες θα χάσουν την πρόσβαση σε πόσιμο νερό και καλλιεργήσιμη γη.
- Ενεργειακή κρίση: Πολλές χώρες βασίζονται στην υδροηλεκτρική ενέργεια· η ξηρασία σημαίνει λιγότερο ρεύμα και μεγαλύτερη εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο.
Μπορούμε να αποφύγουμε την καταστροφή;
Η βασική διαφορά με το 1877 είναι η τεχνολογία και η πρόγνωση. Σήμερα γνωρίζουμε τι έρχεται μήνες πριν συμβεί. Ωστόσο, η γνώση χωρίς δράση είναι άχρηστη. Η θωράκιση των υποδομών νερού, η επένδυση σε καλλιέργειες ανθεκτικές στην ξηρασία και η δημιουργία παγκόσμιων αποθεμάτων τροφίμων είναι απαραίτητα βήματα. Το ερώτημα δεν είναι αν θα συμβεί το Σούπερ Ελ Νίνιο, αλλά αν τα πολιτικά συστήματα του 21ου αιώνα είναι πιο ικανά να προστατεύσουν τους ευάλωτους από ό,τι οι αυτοκρατορίες του 19ου. Αν αποτύχουμε, το «φάντασμα» του 1877 θα επιστρέψει για να μας θυμίσει ότι η πρόοδος είναι εύθραυστη μπροστά στην οργή ενός απορρυθμισμένου πλανήτη.
