Σε μια εποχή που η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) έχει πάψει να αποτελεί απλώς ένα εργαλείο και έχει καταστεί η ραχοκοκαλιά της παγκόσμιας κοινωνικής και οικονομικής οργάνωσης, το Βατικανό παρεμβαίνει με μια βαρυσήμαντη εγκύκλιο που αναμένεται να καθορίσει τον ηθικό διάλογο για τις επόμενες δεκαετίες. Ο Πάπας Λέων ΙΔ', επιλέγοντας ένα όνομα που παραπέμπει ευθέως στον Λέοντα ΙΓ' και την εμβληματική εγκύκλιο Rerum Novarum του 1891, εξέδωσε το κείμενο «Techné et Spiritus» (Τέχνη και Πνεύμα), θέτοντας την ανθρωπότητα προ των ευθυνών της απέναντι στα δημιουργήματά της.
Η εγκύκλιος, η οποία αναλύθηκε εκτενώς από το Κέντρο Μελετών Ηνωμένων Πολιτειών (USSC), δεν περιορίζεται σε θεολογικές γενικότητες. Αντιθέτως, εισέρχεται στα βαθιά νερά της αλγοριθμικής διακυβέρνησης, της αυτοματοποίησης της εργασίας και της ίδιας της φύσης της ανθρώπινης συνείδησης. Ο Λέων ΙΔ' υποστηρίζει ότι η ΤΝ δεν είναι μια ουδέτερη τεχνολογία, αλλά ένας καθρέφτης των προκαταλήψεων και των επιδιώξεων των δημιουργών της, καλώντας σε μια παγκόσμια «αλγορηθική» (algor-ethics) που θα προστατεύει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια από τη δικτατορία της αποτελεσματικότητας.
Η Νέα Κοινωνική Διδασκαλία: Από τον Ατμό στο Πυρίτιο
Όπως ο Λέων ΙΓ' αντιμετώπισε τις κοινωνικές αναταράξεις της Βιομηχανικής Επανάστασης, ο Λέων ΙΔ' επιχειρεί να χαρτογραφήσει το τοπίο της «Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης». Στην εγκύκλιο, ο Ποντίφικας τονίζει ότι η εργασία δεν είναι μόνο μέσο επιβίωσης, αλλά μια έκφραση της ανθρώπινης δημιουργικότητας και συμμετοχής στο θείο έργο. Η μαζική αντικατάσταση των εργαζομένων από αυτόνομα συστήματα, χωρίς ένα παράλληλο κοινωνικό συμβόλαιο, χαρακτηρίζεται ως «αμαρτία κατά της κοινωνικής αλληλεγγύης».
Το κείμενο προτείνει τη θέσπιση ενός «Παγκόσμιου Ταμείου Ανθρώπινης Ανάπτυξης», το οποίο θα χρηματοδοτείται από τη φορολόγηση των κερδών που προέρχονται από την αυτοματοποίηση. Ο Πάπας δεν απορρίπτει την τεχνολογία· αντίθετα, την αναγνωρίζει ως δώρο του Θεού που πρέπει όμως να υπηρετεί τον «κοινό οίκο» και όχι να διευρύνει το χάσμα μεταξύ των τεχνολογικών ελίτ και των «ψηφιακά απόκληρων» του παγκόσμιου Νότου.
Η Πρόκληση της Ψηφιακής Συνείδησης και της Ελεύθερης Βούλησης
Ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα σημεία της εγκυκλίου είναι η αναφορά στην «ψευδαίσθηση της μηχανικής συνείδησης». Ο Λέων ΙΔ' προειδοποιεί ότι η απόδοση ανθρώπινων ιδιοτήτων σε μεγάλα γλωσσικά μοντέλα και πράκτορες ΤΝ κινδυνεύει να υπονομεύσει την έννοια της ηθικής ευθύνης. «Μια μηχανή μπορεί να προσομοιώσει τη συμπόνια, αλλά δεν μπορεί να αγαπήσει· μπορεί να υπολογίσει τη δικαιοσύνη, αλλά δεν μπορεί να την αισθανθεί», αναφέρει χαρακτηριστικά το κείμενο.
Η εγκύκλιος εστιάζει ιδιαίτερα στην απειλή που συνιστούν οι αλγόριθμοι για την ελεύθερη βούληση. Μέσα από τη συνεχή χειραγώγηση των επιθυμιών και των πολιτικών πεποιθήσεων μέσω των κοινωνικών δικτύων, ο άνθρωπος κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα «προβλέψιμο αντικείμενο στατιστικής ανάλυσης». Η Εκκλησία καλεί σε μια «ψηφιακή νηστεία» και στην ανάκτηση του προσωπικού χώρου σκέψης, μακριά από την επιτήρηση των αλγορίθμων.
Παγκόσμια Διακυβέρνηση και Ηθικά Σύνορα
Κλείνοντας, ο Πάπας απευθύνει έκκληση προς τη διεθνή κοινότητα για τη δημιουργία ενός νομικά δεσμευτικού πλαισίου που θα απαγορεύει τη χρήση της ΤΝ σε οπλικά συστήματα (Lethal Autonomous Weapons) και σε συστήματα κοινωνικής βαθμολόγησης (social scoring). Η εγκύκλιος «Techné et Spiritus» δεν είναι απλώς ένα θρησκευτικό κείμενο, αλλά μια πολιτική πράξη που επιδιώκει να επηρεάσει τους νομοθέτες στην Ουάσιγκτον, τις Βρυξέλλες και το Πεκίνο.
Η ανάλυση του USSC υπογραμμίζει ότι η παρέμβαση αυτή έρχεται σε μια κρίσιμη στιγμή, καθώς οι ΗΠΑ αναζητούν τρόπους να εξισορροπήσουν την καινοτομία με την ασφάλεια. Η φωνή του Βατικανού, με την τεράστια ηθική επιρροή της σε δισεκατομμύρια πιστούς, προσθέτει μια νέα διάσταση στον ανταγωνισμό για την κυριαρχία στην ΤΝ, υπενθυμίζοντας ότι ο τελικός κριτής της προόδου δεν είναι η ταχύτητα του επεξεργαστή, αλλά η ευημερία της ανθρώπινης ψυχής.
