Σε μια εποχή όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) μεταμορφώνει ραγδαία την κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα, η επιστροφή στις ρίζες της δυτικής σκέψης φαντάζει πιο αναγκαία από ποτέ. Η Άντζι Χομπς, Καθηγήτρια Δημόσιας Κατανόησης της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ, προχωρά σε μια συναρπαστική παραλληλία: πώς θα αντιμετώπιζε ο Αριστοτέλης, ο θεμελιωτής της λογικής και της ηθικής, την ανάδυση των αλγορίθμων που «σκέφτονται»;
Σύμφωνα με την Χομπς, η στάση του Αριστοτέλη θα ήταν ένας συνδυασμός επιστημονικού ενθουσιασμού και ηθικής εγρήγορσης. Ο φιλόσοφος που πίστευε ότι η «ευδαιμονία» είναι ο τελικός σκοπός του ανθρώπου, θα έβλεπε στην ΤΝ την εκπλήρωση μιας αρχαίας υπόσχεσης: την αυτοματοποίηση της μόχθου που θα επέτρεπε στον άνθρωπο να αφοσιωθεί στην πολιτική, την τέχνη και τη θεωρία.
Η Προφητεία του Αυτοκινούμενου Αργαλειού
Στο πρώτο βιβλίο των «Πολιτικών» του, ο Αριστοτέλης είχε διατυπώσει μια σκέψη που σήμερα μοιάζει προφητική. Είχε γράψει πως αν τα εργαλεία μπορούσαν να εκτελούν την εργασία τους μόνα τους –αν ο αργαλειός ύφαινε χωρίς χέρια και η πένα έπαιζε την κιθάρα μόνη της– τότε οι αρχιτέκτονες δεν θα χρειάζονταν βοηθούς και οι κύριοι δεν θα χρειάζονταν δούλους. Αυτή η «αριστοτελική ουτοπία» της αυτοματοποίησης αποτελεί τον πυρήνα της αισιοδοξίας για την ΤΝ.
Ωστόσο, η Χομπς τονίζει μια κρίσιμη λεπτομέρεια: για τον Αριστοτέλη, το εργαλείο παραμένει εργαλείο. Η ΤΝ, όσο εξελιγμένη κι αν είναι, στερείται «προαίρεσης» – της ικανότητας δηλαδή να προβαίνει σε συνειδητές ηθικές επιλογές βασισμένες σε αξίες. Ο κίνδυνος που επισημαίνει η καθηγήτρια δεν είναι η εξέγερση των μηχανών, αλλά η δική μας εθελούσια παραίτηση από τη λήψη αποφάσεων. Αν αφήσουμε τους αλγορίθμους να καθορίζουν τι είναι δίκαιο, τι είναι όμορφο ή τι είναι αληθές, τότε μετατρεπόμαστε εμείς σε δούλους των ίδιων μας των δημιουργημάτων.
Η «Φρόνησις» και το Έλλειμμα των Αλγορίθμων
Ένα από τα κεντρικά σημεία της ανάλυσης της Χομπς αφορά την έννοια της «Φρονήσεως» (πρακτικής σοφίας). Ο Αριστοτέλης υποστήριζε ότι η ηθική δεν είναι μια σειρά από κανόνες ή μαθηματικούς τύπους, αλλά μια δεξιότητα που αποκτάται μέσω της εμπειρίας και της τριβής με την πραγματικότητα. Η ΤΝ λειτουργεί στη βάση στατιστικών πιθανοτήτων και ιστορικών δεδομένων. Μπορεί να μιμηθεί τη λογική, αλλά δεν μπορεί να νιώσει την «επιείκεια» – την ικανότητα να παρεκκλίνει κανείς από τον αυστηρό νόμο όταν οι περιστάσεις το απαιτούν.
«Ο Αριστοτέλης θα ανησυχούσε για την ατροφία των δικών μας ηθικών μυών», σημειώνει η Χομπς. Όπως ένας αθλητής που σταματά να προπονείται χάνει τη δύναμή του, έτσι και ο άνθρωπος που αναθέτει την κρίση του σε ένα chatbot κινδυνεύει να χάσει την ικανότητα της κριτικής σκέψης. Η εξάρτηση από την ΤΝ για τη συγγραφή κειμένων, τη λήψη νομικών αποφάσεων ή ακόμα και τη διαχείριση σχέσεων, δημιουργεί μια πνευματική νωθρότητα που αντιτίθεται στην αριστοτελική «ενέργεια» – τη δραστήρια άσκηση των ανθρώπινων ικανοτήτων.
Η Αναζήτηση του Μέτρου στην Ψηφιακή Εποχή
Η λύση, σύμφωνα με την αριστοτελική προσέγγιση που προτείνει η Χομπς, βρίσκεται στη «Μεσότητα». Δεν πρέπει ούτε να απορρίψουμε την τεχνολογία από φόβο (έλλειψη), ούτε να παραδοθούμε τυφλά σε αυτήν (υπερβολή). Η ορθή χρήση της ΤΝ είναι εκείνη που ενισχύει την ανθρώπινη δημιουργικότητα χωρίς να την αντικαθιστά.
Στο πλαίσιο αυτό, η εκπαίδευση αποκτά πρωταρχικό ρόλο. Αντί να διδάσκουμε στα παιδιά πώς να παίρνουν έτοιμες απαντήσεις, πρέπει να τα διδάσκουμε πώς να θέτουν τις σωστές ερωτήσεις και πώς να αξιολογούν την ηθική διάσταση των αποτελεσμάτων. Ο Αριστοτέλης θα μας καλούσε να γίνουμε «αρχιτέκτονες» της τεχνολογίας μας, διασφαλίζοντας ότι ο αλγόριθμος υπηρετεί το «κοινό καλό» και την πολιτική αρετή, και όχι απλώς την αποτελεσματικότητα ή το κέρδος.
«Η τεχνολογία πρέπει να είναι ο υπηρέτης της ευδαιμονίας μας, όχι ο δεσμοφύλακας της σκέψης μας», καταλήγει η Χομπς, υπενθυμίζοντας ότι η ελευθερία δεν είναι η απουσία προσπάθειας, αλλά η ικανότητα να ορίζουμε εμείς το πεπρωμένο μας.
