Στον κόσμο της υψηλής οικονομικής θεωρίας, η ικανότητα να προβλέψει κανείς την επόμενη ύφεση θεωρείται το «Άγιο Δισκοπότηρο». Ωστόσο, ο Tyler Goodspeed, πρώην πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Συμβούλων του Λευκού Οίκου και νυν επικεφαλής οικονομολόγος της ExxonMobil, έρχεται να γκρεμίσει αυτό το οικοδόμημα με το νέο του βιβλίο, το οποίο εξετάζει τέσσερις αιώνες οικονομικών κρίσεων. Το συμπέρασμά του είναι τόσο απλό όσο και ανησυχητικό: οι προσπάθειές μας να προβλέψουμε το πότε και το πώς θα καταρρεύσει η οικονομία είναι, στην καλύτερη περίπτωση, μάταιες και, στη χειρότερη, επικίνδυνες.
Η Ψευδαίσθηση του Ελέγχου μέσα από 400 Χρόνια Ιστορίας
Η μελέτη του Goodspeed δεν περιορίζεται στις σύγχρονες αγορές. Ταξιδεύει πίσω στον χρόνο, από τη φούσκα της Νότιας Θάλασσας και την τουλιπομανία μέχρι τη Μεγάλη Ύφεση και την πρόσφατη κρίση της πανδημίας. Αναλύοντας τα δεδομένα, ο Goodspeed διαπιστώνει ότι ενώ οι υφέσεις έχουν κοινά χαρακτηριστικά —όπως η υπερβολική μόχλευση και η απότομη απώλεια εμπιστοσύνης— το έναυσμα είναι σχεδόν πάντα ένας εξωγενής παράγοντας που κανένα μοντέλο δεν θα μπορούσε να είχε συμπεριλάβει στις παραμέτρους του.
Σύμφωνα με τον συγγραφέα, οι οικονομολόγοι έχουν παγιδευτεί σε μια «φυσική ζήλια», προσπαθώντας να εφαρμόσουν άκαμπτους μαθηματικούς νόμους σε ένα σύστημα που καθορίζεται από την ανθρώπινη ψυχολογία και τα «animal spirits» του Keynes. Η ιστορία, υποστηρίζει, δεν επαναλαμβάνεται με ακρίβεια· αντίθετα, κάνει ομοιοκαταληξία, αλλά με τρόπους που γίνονται αντιληπτοί μόνο εκ των υστέρων. Η εμμονή με την πρόβλεψη δημιουργεί μια ψευδή αίσθηση ασφάλειας, οδηγώντας τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής σε λανθασμένες κινήσεις που συχνά επιδεινώνουν την κατάσταση αντί να την προλαμβάνουν.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη και το Παράδοξο της Πληροφορίας
Στο πλαίσιο του 2026, όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) κυριαρχεί στην ανάλυση δεδομένων, η θέση του Goodspeed αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Θα μπορούσε η AI να σπάσει αυτόν τον κύκλο της αποτυχίας; Ο Goodspeed παραμένει σκεπτικός. Υποστηρίζει ότι η AI, παρά την τεράστια επεξεργαστική της ισχύ, βασίζεται σε ιστορικά δεδομένα. Αν η φύση των οικονομικών σοκ αλλάζει συνεχώς, η AI απλώς θα μας βοηθήσει να κάνουμε τα ίδια λάθη με μεγαλύτερη ταχύτητα και αυτοπεποίθηση.
Υπάρχει επίσης το ζήτημα της «αυτοεκπληρούμενης προφητείας». Αν ένα πανίσχυρο μοντέλο AI προβλέψει ύφεση για τον επόμενο μήνα, οι επενδυτές θα αποσύρουν τα κεφάλαιά τους και οι καταναλωτές θα σταματήσουν να ξοδεύουν, προκαλώντας έτσι την ύφεση που το μοντέλο προσπάθησε να προβλέψει. Αυτός ο βρόχος ανατροφοδότησης καθιστά την οικονομική επιστήμη μοναδική σε σύγκριση με τις θετικές επιστήμες: η παρατήρηση του φαινομένου αλλάζει το ίδιο το φαινόμενο.
Από την Πρόβλεψη στην Ανθεκτικότητα
Αντί για την ανώφελη καταδίωξη της τέλειας πρόβλεψης, ο Goodspeed προτείνει μια στροφή προς την ανθεκτικότητα (resilience). Οι κυβερνήσεις και οι επιχειρήσεις πρέπει να σταματήσουν να χτίζουν στρατηγικές βασισμένες σε ένα «κεντρικό σενάριο» και να αρχίσουν να προετοιμάζονται για το ακραίο και το απρόβλεπτο. Αυτό σημαίνει λιγότερο χρέος, μεγαλύτερα αποθεματικά και ευέλικτες δομές που μπορούν να αντέξουν σε κραδασμούς, ανεξάρτητα από την πηγή τους.
Το παράδειγμα της ExxonMobil, όπου υπηρετεί τώρα, είναι χαρακτηριστικό. Σε έναν κλάδο που επηρεάζεται άμεσα από γεωπολιτικές εντάσεις και τεχνολογικές ανατροπές, η έμφαση δίνεται στη διαχείριση κινδύνου και όχι στην αλαζονεία της πρόβλεψης των τιμών του πετρελαίου ή της ενέργειας σε βάθος δεκαετίας. Το βιβλίο του Goodspeed είναι μια έκκληση για ταπεινότητα σε μια εποχή που η τεχνολογική μας ισχύς μας κάνει να πιστεύουμε ότι είμαστε αλάθητοι.
Συμπέρασμα: Το Μάθημα των 400 Ετών
Το ταξίδι στους τέσσερις αιώνες οικονομικής ιστορίας καταλήγει σε ένα σοβαρό μάθημα: η αβεβαιότητα δεν είναι ένα πρόβλημα που πρέπει να λυθεί, αλλά μια πραγματικότητα με την οποία πρέπει να μάθουμε να ζούμε. Οι υφέσεις θα συνεχίσουν να συμβαίνουν, και θα συνεχίσουν να μας εκπλήσσουν. Η αποδοχή αυτής της αλήθειας είναι το πρώτο βήμα για τη δημιουργία ενός πιο σταθερού οικονομικού μέλλοντος, μακριά από τις ψευδαισθήσεις των «γκουρού» και των αλγορίθμων που υπόσχονται το αδύνατο.
