Η Ευρώπη, κάποτε ο φάρος της κοινωνικής κινητικότητας και της σταθερότητας, βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με μια υπαρξιακή κρίση που δεν αφορά μόνο τα σύνορα ή τα νομίσματα, αλλά το ίδιο το κοινωνικό της συμβόλαιο. Η γενιά των baby boomers, που γεννήθηκε στην αυγή της μεταπολεμικής ευημερίας, κατάφερε να καρπωθεί τους καρπούς μιας πρωτοφανούς οικονομικής ανόδου. Σήμερα όμως, καθώς η γενιά αυτή αποσύρεται, αφήνει πίσω της ένα τοπίο οικονομικής ασφυξίας για τους νεότερους. Το «Ευρωπαϊκό Όνειρο» —η υπόσχεση ότι κάθε γενιά θα ζει καλύτερα από την προηγούμενη— φαίνεται να έχει διαρραγεί οριστικά.
Η Παγίδα των Ακινήτων και η Απώλεια της Στέγης
Το μεγαλύτερο ίσως εμπόδιο για τους σημερινούς νέους είναι η πρόσβαση στην ιδιοκατοίκηση. Στις δεκαετίες του '70 και του '80, ένας μέσος εργαζόμενος μπορούσε να αγοράσει σπίτι με λίγα χρόνια αποταμίευσης. Σήμερα, η συσσώρευση πλούτου στα χέρια των παλαιότερων γενεών, σε συνδυασμό με τις πολιτικές χαμηλών επιτοκίων που εφάρμοσαν οι κεντρικές τράπεζες επί δεκαετίες, εκτόξευσαν τις τιμές των ακινήτων σε επίπεδα δυσπρόσιτα. Οι boomers δεν κατέχουν απλώς τα σπίτια τους· κατέχουν το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πλούτου, μετατρέποντας την κατοικία από κοινωνικό αγαθό σε ένα κερδοσκοπικό επενδυτικό εργαλείο.
Σε πόλεις όπως το Παρίσι, το Βερολίνο, αλλά και η Αθήνα, οι νέοι εργαζόμενοι αναγκάζονται να διαθέτουν πάνω από το 40-50% του εισοδήματός τους στο ενοίκιο, το οποίο συχνά καταλήγει στις τσέπες εισοδηματιών μεγαλύτερης ηλικίας. Αυτή η μεταφορά πλούτου από τη βάση (τους παραγωγικούς νέους) προς την κορυφή (τους συνταξιούχους ιδιοκτήτες) δημιουργεί μια οικονομία ενοικιαστών, όπου η αποταμίευση και η επένδυση στο μέλλον γίνονται αδύνατες.
Το Δημογραφικό Βάρος και η Συνταξιοδοτική Βόμβα
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στα ακίνητα. Η γήρανση του πληθυσμού στην Ευρώπη δημιουργεί μια δημογραφική πυραμίδα που ανατρέπεται επικίνδυνα. Με το προσδόκιμο ζωής να αυξάνεται και τις γεννήσεις να μειώνονται, όλο και λιγότεροι εργαζόμενοι καλούνται να στηρίξουν όλο και περισσότερους συνταξιούχους. Το κόστος της κοινωνικής πρόνοιας και της υγειονομικής περίθαλψης για την τρίτη ηλικία διογκώνεται, αναγκάζοντας τις κυβερνήσεις να αυξάνουν τη φορολογία στην εργασία.
- Οι εισφορές κοινωνικής ασφάλισης επιβαρύνουν δυσανάλογα τους χαμηλόμισθους νέους.
- Οι δημόσιες επενδύσεις μετατοπίζονται από την εκπαίδευση και την καινοτομία προς τη φροντίδα των ηλικιωμένων.
- Το πολιτικό σύστημα, λόγω της «ασημένιας ψήφου» (silver vote), διστάζει να προχωρήσει σε τολμηρές μεταρρυθμίσεις που θα δυσαρεστούσαν την πολυπληθή ομάδα των ηλικιωμένων ψηφοφόρων.
«Η Ευρώπη έχει μετατραπεί σε μια γεροντοκρατία που καταναλώνει το μέλλον της για να διατηρήσει το παρόν των συνταξιούχων της», αναφέρουν αναλυτές κοινωνικής πολιτικής.
Πολιτική Αδράνεια και η «Ασημένια Ψήφος»
Γιατί δεν αλλάζει τίποτα; Η απάντηση κρύβεται στην κάλπη. Οι boomers αποτελούν την πιο συνεπή και πολυάριθμη εκλογική ομάδα. Κανένας πολιτικός δεν τολμά να προτείνει τη μείωση των συντάξεων ή την αύξηση της φορολογίας στην ακίνητη περιουσία, καθώς αυτό θα ισοδυναμούσε με πολιτική αυτοκτονία. Ως αποτέλεσμα, το κόστος της προσαρμογής μετακυλίεται πάντα στους ώμους εκείνων που έχουν τη μικρότερη πολιτική επιρροή: τους νέους και τις μελλοντικές γενιές.
Αυτή η ανισορροπία δημιουργεί ένα αίσθημα αδικίας και παραίτησης. Οι νέοι Ευρωπαίοι, αν και είναι η πιο μορφωμένη γενιά στην ιστορία, βλέπουν τις προοπτικές τους να περιορίζονται σε επισφαλείς θέσεις εργασίας (gig economy) και στην αδυναμία δημιουργίας οικογένειας. Αν η Ευρώπη δεν βρει έναν τρόπο να αναδιανείμει το βάρος και να δώσει κίνητρα στους νέους, κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα απέραντο «μουσείο» ευημερίας του παρελθόντος, χωρίς ζωντανό μέλλον.
Συμπέρασμα: Η Ανάγκη για ένα Νέο Συμβόλαιο
Η λύση δεν είναι η σύγκρουση, αλλά η επαναδιαπραγμάτευση. Απαιτούνται πολιτικές που θα απελευθερώσουν την αγορά κατοικίας, θα φορολογήσουν τον πλούτο αντί για την εργασία και θα επενδύσουν μαζικά στην τεχνολογία και την πράσινη μετάβαση, που αποτελούν τα μόνα πεδία όπου οι νέοι μπορούν να αποκτήσουν πλεονέκτημα. Το «Ευρωπαϊκό Όνειρο» πρέπει να πάψει να είναι ένα κλειστό κλαμπ για όσους πρόλαβαν να μπουν νωρίς και να γίνει ξανά μια ανοιχτή υπόσχεση για όλους.
