Η παγκόσμια οικονομία, παρά την επιφανειακή σταθερότητα που επέδειξε μετά την πανδημία, φαίνεται να κινείται σε ένα τεντωμένο σκοινί. Η Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών (BIS), γνωστή και ως η «κεντρική τράπεζα των κεντρικών τραπεζών», εξέδωσε μια σειρά από αυστηρές προειδοποιήσεις που δεν αφήνουν περιθώρια για εφησυχασμό. Το κεντρικό ερώτημα δεν είναι πλέον αν θα υπάρξει κρίση, αλλά ποιος θα είναι ο καταλύτης που θα την πυροδοτήσει. Με το δημόσιο και ιδιωτικό χρέος σε επίπεδα ρεκόρ και την άνοδο των μη τραπεζικών χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων (NBFI), το σύστημα μοιάζει πιο εύθραυστο από ποτέ.

Η Άνοδος της Σκιώδους Τραπεζικής (NBFI)

Ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους που εντοπίζει η BIS είναι η εκρηκτική ανάπτυξη της «σκιώδους τραπεζικής». Πρόκειται για επενδυτικά κεφάλαια, hedge funds και ασφαλιστικές εταιρείες που ασκούν τραπεζικές δραστηριότητες χωρίς όμως να υπόκεινται στο αυστηρό ρυθμιστικό πλαίσιο των παραδοσιακών τραπεζών. Αυτά τα ιδρύματα διαχειρίζονται πλέον σχεδόν το ήμισυ των παγκόσμιων χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων. Η έλλειψη διαφάνειας στις θέσεις τους και η υψηλή μόχλευση που χρησιμοποιούν δημιουργούν μια «μαύρη τρύπα» στο σύστημα.

Όπως επισημαίνει η έκθεση, σε περιόδους πίεσης, αυτά τα ιδρύματα τείνουν να αποσύρουν τη ρευστότητα απότομα, προκαλώντας αλυσιδωτές αντιδράσεις. Είδαμε ένα δείγμα αυτού με την κρίση των βρετανικών συνταξιοδοτικών ταμείων το 2022 και την κατάρρευση της Archegos. Το πρόβλημα είναι ότι οι κεντρικές τράπεζες έχουν περιορισμένα εργαλεία για να παρέμβουν σε αυτόν τον τομέα, σε αντίθεση με τις εμπορικές τράπεζες όπου υπάρχουν σαφή πρωτόκολλα διάσωσης.

Το Βουνό του Χρέους και η Παγίδα των Επιτοκίων

Το δεύτερο μέτωπο ανησυχίας είναι το χρέος. Μετά από μια δεκαετία μηδενικών επιτοκίων, η απότομη στροφή προς τη νομισματική σύσφιξη έχει δημιουργήσει ένα σοκ αναχρηματοδότησης. Πολλές επιχειρήσεις και κράτη δανείστηκαν με την παραδοχή ότι το χρήμα θα παρέμενε φθηνό για πάντα. Τώρα, καθώς τα παλιά ομόλογα λήγουν, η ανανέωσή τους γίνεται με κόστος που πολλοί δεν μπορούν να αντέξουν.

  • Το παγκόσμιο χρέος ξεπερνά πλέον το 330% του παγκόσμιου ΑΕΠ.
  • Οι «επιχειρήσεις-ζόμπι», που επιβιώνουν μόνο μέσω νέου δανεισμού, αυξάνονται σε αριθμό.
  • Τα ελλείμματα των κρατών παραμένουν υψηλά, περιορίζοντας τη δημοσιονομική ικανότητα αντίδρασης σε μια νέα κρίση.

Η BIS προειδοποιεί ότι η αγορά ομολόγων είναι ιδιαίτερα ευάλωτη. Αν οι επενδυτές αρχίσουν να αμφιβάλλουν για τη βιωσιμότητα του χρέους μεγάλων οικονομιών, η άνοδος των αποδόσεων θα μπορούσε να προκαλέσει μια νέα κρίση κρατικού χρέους, παρόμοια με αυτή που βίωσε η Ευρωζώνη την προηγούμενη δεκαετία, αλλά σε παγκόσμια κλίμακα.

Η Επικίνδυνη Χαλάρωση των Ρυθμίσεων

Παρά τα διδάγματα του 2008, παρατηρείται μια τάση «ρυθμιστικής κόπωσης». Σε πολλές δικαιοδοσίες, υπάρχουν πιέσεις για χαλάρωση των κεφαλαιακών απαιτήσεων των τραπεζών προκειμένου να τονωθεί η ανάπτυξη. Η BIS τονίζει ότι αυτό είναι ένα ιστορικό λάθος. Η ανθεκτικότητα του τραπεζικού συστήματος είναι η τελευταία γραμμή άμυνας. Αν οι τράπεζες αποδυναμωθούν τη στιγμή που οι εξωτραπεζικοί κίνδυνοι αυξάνονται, η επόμενη κρίση θα είναι αδύνατο να περιοριστεί.

«Η ιστορία μας διδάσκει ότι η χρηματοπιστωτική σταθερότητα δεν είναι δεδομένη. Είναι το αποτέλεσμα συνεχούς επαγρύπνησης και αυστηρών κανόνων. Η χαλάρωση τώρα είναι σαν να βγάζεις τη σωσίβια λέμβο από το πλοίο επειδή η θάλασσα φαίνεται ήρεμη», αναφέρει χαρακτηριστικά η έκθεση.

Γεωπολιτική και Τεχνητή Νοημοσύνη: Οι Νέοι Άγνωστοι Χ

Τέλος, η BIS εισάγει δύο νέες παραμέτρους: τη γεωπολιτική κατακερμάτιση και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Οι εμπορικοί πόλεμοι και οι κυρώσεις διαταράσσουν τις ροές κεφαλαίων, καθιστώντας το σύστημα λιγότερο αποτελεσματικό στην απορρόφηση σοκ. Παράλληλα, η χρήση αλγορίθμων AI στις συναλλαγές μπορεί να οδηγήσει σε «flash crashes» (στιγμιαίες καταρρεύσεις), καθώς τα συστήματα αντιδρούν ταυτόχρονα σε συγκεκριμένα σήματα της αγοράς, εξαντλώντας τη ρευστότητα σε δευτερόλεπτα.

Συμπερασματικά, η επόμενη κρίση μπορεί να μην ξεκινήσει από μια μεγάλη τράπεζα, αλλά από μια αδιαφανή γωνιά της αγοράς παραγώγων ή από μια αποτυχία αναχρηματοδότησης εταιρικού χρέους. Η προειδοποίηση της BIS είναι σαφής: ο χρόνος για προληπτική δράση εξαντλείται και η προετοιμασία για το χειρότερο σενάριο είναι πλέον επιβεβλημένη.