Η Ευρώπη βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, και οι προειδοποιήσεις που άλλοτε ακούγονταν ως ψίθυροι στους διαδρόμους των Βρυξελλών, τώρα εκτοξεύονται με τη μορφή «κεραυνών» από τα πλέον επίσημα χείλη. Η πρόσφατη τοποθέτηση κεντρικού τραπεζίτη, ο οποίος χαρακτήρισε την ευρωπαϊκή στάση ως «αφελή», δεν είναι απλώς μια κριτική· είναι η ληξιαρχική πράξη θανάτου ενός οικονομικού μοντέλου που κράτησε τη γηραιά ήπειρο στην κορυφή για δεκαετίες, αλλά τώρα την αφήνει εκτεθειμένη στις θύελλες του 21ου αιώνα.
Το τέλος των τριών πυλώνων της ευρωπαϊκής ευημερίας
Για σχεδόν τριάντα χρόνια, η ευρωπαϊκή οικονομική μηχανή, με αιχμή του δόρατος τη Γερμανία, βασίστηκε σε τρεις ακλόνητους πυλώνες: τη φθηνή ενέργεια από τη Ρωσία, τις απεριόριστες εξαγωγές προς την αναπτυσσόμενη κινεζική αγορά και την ομπρέλα ασφαλείας των ΗΠΑ που επέτρεπε χαμηλές αμυντικές δαπάνες. Σήμερα, και οι τρεις αυτοί πυλώνες έχουν καταρρεύσει. Η γεωπολιτική πραγματικότητα μετά την εισβολή στην Ουκρανία και η άνοδος του προστατευτισμού παγκοσμίως έχουν καταστήσει αυτό το μοντέλο όχι μόνο παρωχημένο, αλλά και επικίνδυνο.
Ο κεντρικός τραπεζίτης υπογράμμισε ότι η Ευρώπη άργησε να αντιληφθεί πως το παγκόσμιο εμπόριο δεν διεξάγεται πλέον με όρους ελεύθερης αγοράς, αλλά με όρους οικονομικής κρατικής ισχύος. Ενώ οι ΗΠΑ επιδοτούν μαζικά την εγχώρια παραγωγή τους μέσω του Inflation Reduction Act (IRA) και η Κίνα πλημμυρίζει την αγορά με επιδοτούμενα ηλεκτρικά οχήματα, η Ευρώπη παραμένει εγκλωβισμένη σε δαιδαλώδεις κανόνες ανταγωνισμού και γραφειοκρατικά εμπόδια που πνίγουν την καινοτομία.
Το χάσμα στην Τεχνητή Νοημοσύνη και την Παραγωγικότητα
Το πιο ανησυχητικό σημείο της προειδοποίησης αφορά την παραγωγικότητα. Η Ευρώπη χάνει τη μάχη της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) και της ψηφιακής μετάβασης. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατέθηκαν, η διαφορά στην παραγωγικότητα μεταξύ ΗΠΑ και ΕΕ έχει διευρυνθεί δραματικά την τελευταία δεκαετία. Οι αμερικανικές εταιρείες τεχνολογίας επενδύουν τριπλάσια ποσά σε έρευνα και ανάπτυξη σε σχέση με τις ευρωπαϊκές, ενώ η κεφαλαιαγορά της Ευρώπης παραμένει κατακερματισμένη, εμποδίζοντας τις scale-ups να βρουν τη χρηματοδότηση που χρειάζονται εντός συνόρων.
«Είμαστε αφελείς αν πιστεύουμε ότι μπορούμε να ρυθμίζουμε μια αγορά που δεν έχουμε καταφέρει ακόμα να δημιουργήσουμε», αναφέρθηκε χαρακτηριστικά. Η εμμονή της ΕΕ στην αυστηρή ρύθμιση (όπως το AI Act) πριν καν ωριμάσει το τοπικό οικοσύστημα καινοτομίας, κινδυνεύει να μετατρέψει την ήπειρο σε ένα «ψηφιακό μουσείο» – έναν τόπο όπου οι κανόνες είναι άψογοι, αλλά οι παίκτες που τους ακολουθούν είναι όλοι ξένοι.
Η ανάγκη για μια «Οικονομία Πολέμου» στην Καινοτομία
Η λύση που προτείνεται δεν είναι τίποτα λιγότερο από μια ριζική αναδιάρθρωση. Η έκθεση του Μάριο Ντράγκι για την ανταγωνιστικότητα, η οποία αποτελεί το ευαγγέλιο αυτής της νέας προσέγγισης, ζητά πρόσθετες επενδύσεις ύψους 800 δισεκατομμυρίων ευρώ ετησίως. Πρόκειται για ένα ποσό που η Ευρώπη δεν μπορεί να βρει χωρίς κοινό δανεισμό ή μια πλήρη Ένωση Κεφαλαιαγορών.
Ωστόσο, το πρόβλημα είναι και πολιτικό. Η άνοδος του λαϊκισμού και οι εθνικές περιχαρακώσεις εμποδίζουν τη λήψη γενναίων αποφάσεων. Ο κεντρικός τραπεζίτης προειδοποίησε ότι αν δεν υπάρξει σύγκλιση τώρα, η Ευρώπη θα βρεθεί σε μια πορεία διαρκούς σχετικής παρακμής. Το κοινωνικό μοντέλο της Ευρώπης –το κράτος πρόνοιας, η δωρεάν υγεία και παιδεία– χρηματοδοτείται από την οικονομική ανάπτυξη. Χωρίς αυτήν, οι κοινωνικές παροχές θα είναι οι επόμενες που θα θυσιαστούν στον βωμό της στασιμότητας.
Συμπέρασμα: Η ώρα της αφύπνισης
Η «αφέλεια» που καταλογίζεται στην ευρωπαϊκή ηγεσία αφορά την πεποίθηση ότι ο κόσμος θα επιστρέψει στην προ του 2020 κανονικότητα. Όμως, ο κόσμος έχει αλλάξει ανεπιστρεπτί. Η Ευρώπη πρέπει να επιλέξει: θα γίνει ένας παγκόσμιος παίκτης που επενδύει στην τεχνολογία, την ενέργεια και την άμυνα με ενιαίο τρόπο, ή θα παραμείνει ένας κατακερματισμένος παρατηρητής των εξελίξεων; Η προειδοποίηση-σοκ είναι το τελευταίο ίσως καμπανάκι πριν η ιστορία προσπεράσει οριστικά την ευρωπαϊκή ήπειρο.
