Στην καρδιά των Βρυξελλών, εκεί όπου χαράσσεται το μέλλον της ευρωπαϊκής ηπείρου, μια αθόρυβη αλλά κολοσσιαία μετατόπιση ισχύος λαμβάνει χώρα. Η πρόσφατη αποκάλυψη ότι οι δαπάνες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για εξωτερικούς συμβούλους στους τομείς της ενέργειας και του κλίματος εκτοξεύθηκαν κατά το αστρονομικό ποσοστό του 433% μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, δεν αποτελεί απλώς ένα δημοσιονομικό παράδοξο. Είναι το σύμπτωμα μιας βαθύτερης θεσμικής εξάρτησης που απειλεί να υπονομεύσει την ίδια την έννοια της δημόσιας πολιτικής.
Σύμφωνα με στοιχεία που είδαν το φως της δημοσιότητας, το συνολικό κόστος για εξωτερικές υπηρεσίες στην Κομισιόν ξεπέρασε το 1,45 δισεκατομμύριο ευρώ. Αυτή η «έκρηξη» συμβάσεων με εταιρείες-κολοσσούς όπως η McKinsey, η BCG και οι λεγόμενες «Big Four» (Deloitte, PwC, EY, KPMG), εγείρει σοβαρά ερωτήματα σχετικά με το ποιος πραγματικά κρατά την πένα κατά τη συγγραφή της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για την κλιματική αλλαγή.
Η Αριθμητική της Εξάρτησης
Η ανάλυση των δαπανών δείχνει μια σαφή τάση: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην προσπάθειά της να υλοποιήσει το φιλόδοξο σχέδιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας (Green Deal), στράφηκε μαζικά στον ιδιωτικό τομέα για τεχνογνωσία. Ενώ το 2016 οι δαπάνες για συμβούλους σε θέματα ενέργειας ήταν σχετικά περιορισμένες, σήμερα έχουν μετατραπεί σε έναν από τους μεγαλύτερους κονδύλια εξωτερικής ανάθεσης.
- Η αύξηση κατά 433% αφορά συγκεκριμένα τις συμβάσεις για τεχνική βοήθεια και στρατηγικό σχεδιασμό.
- Πάνω από 1,45 δισ. ευρώ δαπανήθηκαν συνολικά για εξωτερικούς εμπειρογνώμονες σε όλο το φάσμα της Κομισιόν.
- Οι εταιρείες συμβούλων συχνά διατηρούν ταυτόχρονα συμβόλαια με μεγάλες ενεργειακές εταιρείες (fossil fuel giants), δημιουργώντας ένα πλέγμα πιθανών συγκρούσεων συμφερόντων.
Το επιχείρημα της Επιτροπής είναι σταθερό: η πολυπλοκότητα της ενεργειακής μετάβασης απαιτεί εξειδικευμένες γνώσεις που το μόνιμο προσωπικό των Βρυξελλών δεν διαθέτει πάντα. Ωστόσο, οι επικριτές αντιτείνουν ότι αυτή η πρακτική οδηγεί στην «αποψίλωση» της εσωτερικής τεχνοκρατικής ικανότητας της ΕΕ, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο εξάρτησης.
Σύγκρουση Συμφερόντων: Ο Λύκος που Φυλάει τα Πρόβατα;
Το πιο ακανθώδες ζήτημα που προκύπτει από αυτή την εκτόξευση δαπανών είναι η σύγκρουση συμφερόντων. Πολλές από τις εταιρείες που συμβουλεύουν την Κομισιόν για το πώς θα μειωθούν οι εκπομπές ρύπων, έχουν ως πελάτες τις ίδιες τις βιομηχανίες που ευθύνονται για αυτούς τους ρύπους.
«Είναι αδιανόητο να αναθέτουμε τον σχεδιασμό της ενεργειακής μας ασφάλειας σε εταιρείες που πληρώνονται ταυτόχρονα από τα λόμπι των ορυκτών καυσίμων», αναφέρουν μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που ζητούν αυστηρότερο έλεγχο.
Η περίπτωση της McKinsey είναι χαρακτηριστική, καθώς η εταιρεία έχει βρεθεί στο στόχαστρο για το διπλό της ρόλο σε παγκόσμιο επίπεδο. Όταν μια συμβουλευτική εταιρεία σχεδιάζει τα μοντέλα πρόβλεψης τιμών ενέργειας για την ΕΕ, οι πληροφορίες και οι κατευθύνσεις που δίνει μπορούν να επηρεάσουν αγορές δισεκατομμυρίων. Η έλλειψη διαφάνειας στις συμβάσεις αυτές καθιστά δύσκολο τον έλεγχο του κατά πόσο οι προτάσεις τους είναι αντικειμενικές ή αν εξυπηρετούν τα συμφέροντα των άλλων πελατών τους.
Η Δημοκρατική Διάσταση και η «Σκιώδης Κυβέρνηση»
Πέρα από το οικονομικό σκέλος, υπάρχει μια βαθιά πολιτική διάσταση. Η ανάθεση χάραξης πολιτικής σε ιδιωτικούς φορείς μεταφέρει τη λήψη αποφάσεων από τις διαφανείς, δημοκρατικές διαδικασίες σε κλειστές αίθουσες συνεδριάσεων εταιρειών. Οι σύμβουλοι δεν λογοδοτούν στους ψηφοφόρους, ούτε υπόκεινται στους ίδιους κανόνες δεοντολογίας με τους δημόσιους υπαλλήλους.
Η Ευρωπαία Διαμεσολαβήτρια, Emily O'Reilly, έχει επανειλημμένα προειδοποιήσει για τους κινδύνους της «αιχμαλωσίας της πολιτικής» (regulatory capture). Όταν η εξάρτηση από εξωτερικούς συμβούλους γίνεται δομική, η δημόσια διοίκηση χάνει την ικανότητα να κρίνει κριτικά τις προτάσεις που της υποβάλλονται. Καταλήγουμε έτσι σε μια «σκιώδη κυβέρνηση» όπου οι μεγάλες εταιρείες συμβούλων διαμορφώνουν το πλαίσιο μέσα στο οποίο καλούνται στη συνέχεια να λειτουργήσουν οι πολιτικοί.
Συμπέρασμα: Η Ανάγκη για Επιστροφή στην Εσωτερική Τεχνογνωσία
Η αντίδραση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και των οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών δείχνει ότι το ζήτημα έχει φτάσει σε οριακό σημείο. Η απαίτηση για πλήρη διαφάνεια στις λίστες πελατών των συμβουλευτικών εταιρειών που αναλαμβάνουν έργα της ΕΕ είναι το πρώτο βήμα. Το δεύτερο, και ίσως σημαντικότερο, είναι η επένδυση στην ενίσχυση των εσωτερικών δομών της Επιτροπής.
Η πράσινη μετάβαση είναι το σημαντικότερο στοίχημα της γενιάς μας. Για να επιτύχει, πρέπει να βασίζεται σε αποφάσεις που λαμβάνονται με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον και όχι τις στρατηγικές κερδοφορίας των πολυεθνικών ομίλων. Η εκτόξευση του 433% δεν πρέπει να ιδωθεί ως ένα απλό στατιστικό στοιχείο, αλλά ως μια προειδοποίηση για την ανάγκη ανάκτησης της πολιτικής κυριαρχίας της Ευρώπης απέναντι στα εταιρικά συμφέροντα.
