Σε μια κίνηση που απειλεί να ανατρέψει δεκαετίες διεθνούς ναυτικού δικαίου και γεωπολιτικής ισορροπίας, ο Donald Trump ανακοίνωσε την πρόθεσή του να επιβάλει «διόδια» σε όλα τα πλοία που διασχίζουν τα Στενά του Ορμούζ. Η πρόταση, την οποία ο ίδιος περιέγραψε ως αποζημίωση για τις υπηρεσίες των ΗΠΑ ως «Φύλακα Αγγέλου» των χωρών της Μέσης Ανατολής, έρχεται σε μια στιγμή που η περιοχή φλέγεται και η παγκόσμια αγορά ενέργειας βρίσκεται σε κατάσταση συναγερμού.
Η ανακοίνωση αυτή ακολουθεί την απόφαση της κοινής στρατιωτικής διοίκησης του Ιράν να κλείσει τα στενά, επικαλούμενη «σαφή παραβίαση των δεσμεύσεων» από την πλευρά των ΗΠΑ όσον αφορά την κατάπαυση του πυρός στην περιοχή. Η κλιμάκωση αυτή δεν είναι απλώς μια στρατιωτική αντιπαράθεση, αλλά η απαρχή μιας νέας εποχής «συναλλακτικής διπλωματίας», όπου η ασφάλεια των διεθνών υδάτων δεν θεωρείται πλέον δημόσιο αγαθό, αλλά μια υπηρεσία προς πώληση.
Η Στρατηγική του «Φύλακα Αγγέλου»
Η ρητορική του Trump δεν είναι νέα, αλλά η εφαρμογή της στα Στενά του Ορμούζ αποτελεί μια ριζική κλιμάκωση. Από την εποχή της πρώτης θητείας του, ο Trump υποστήριζε ότι οι σύμμαχοι των ΗΠΑ πρέπει να «πληρώνουν το μερίδιό τους» για την αμερικανική προστασία. Τώρα, μεταφέρει αυτή τη λογική από τις βάσεις του ΝΑΤΟ στις πιο κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες του πλανήτη. «Προστατεύουμε τον κόσμο δωρεάν για πάρα πολύ καιρό», δήλωσε χαρακτηριστικά, υπονοώντας ότι οι χώρες του Κόλπου και οι μεγάλες οικονομίες της Ασίας που εξαρτώνται από το πετρέλαιο της περιοχής, οφείλουν να καταβάλλουν «τέλη προστασίας» στον αμερικανικό στόλο.
Αυτή η προσέγγιση αγνοεί επιδεικτικά τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), η οποία κατοχυρώνει την ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Αν οι ΗΠΑ προχωρήσουν σε μια τέτοια κίνηση, θα νομιμοποιούσαν ουσιαστικά την απαίτηση και άλλων δυνάμεων να ελέγχουν και να φορολογούν διεθνή περάσματα, όπως τα Στενά της Μαλκάκα ή το Γιβραλτάρ, οδηγώντας σε έναν κατακερματισμό του παγκόσμιου εμπορίου.
Η Ιρανική Απάντηση και το Αδιέξοδο της Κατάπαυσης του Πυρός
Το κλείσιμο των Στενών από το Ιράν αποτελεί την άμεση αφορμή για την πρόταση Trump. Η Τεχεράνη υποστηρίζει ότι οι ΗΠΑ απέτυχαν να εγγυηθούν την εφαρμογή της συμφωνίας εκεχειρίας μεταξύ Ισραήλ και Λιβάνου, επιτρέποντας τη συνέχιση των εχθροπραξιών. Για το Ιράν, το κλείσιμο του Ορμούζ είναι το μόνο αποτελεσματικό «χαρτί» που του έχει απομείνει για να ασκήσει πίεση στη Δύση. Η κίνηση αυτή έχει ήδη εκτοξεύσει τις τιμές του αργού πετρελαίου πάνω από τα 120 δολάρια το βαρέλι, προκαλώντας τριγμούς στις ευρωπαϊκές και ασιατικές οικονομίες.
Το παράδοξο είναι ότι η πρόταση Trump για διόδια θα μπορούσε να ερμηνευθεί από το Ιράν ως μια de facto αναγνώριση ότι τα Στενά δεν είναι πλέον «διεθνή ύδατα», αλλά μια ζώνη επιρροής που μπορεί να φορολογηθεί. Αν οι ΗΠΑ διεκδικούν το δικαίωμα να εισπράττουν τέλη, γιατί να μην το πράξει και το Ιράν, το οποίο ελέγχει το βόρειο τμήμα των Στενών; Η νομική και στρατιωτική ασάφεια που δημιουργείται είναι εκρηκτική.
Οικονομικές Επιπτώσεις και η Αντίδραση των Συμμάχων
Οι σύμμαχοι των ΗΠΑ στην Ευρώπη και την Ασία παρακολουθούν με δέος. Η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, που εισάγουν το μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου τους μέσω του Ορμούζ, βλέπουν την πρόταση ως μια μορφή «εκβιασμού». Από την άλλη πλευρά, η Κίνα, η οποία έχει επενδύσει δισεκατομμύρια στην πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος», ενδέχεται να χρησιμοποιήσει αυτή την ευκαιρία για να προτείνει τη δική της «εναλλακτική ασφάλεια» στην περιοχή, αμφισβητώντας την αμερικανική ηγεμονία.
Στο εσωτερικό των ΗΠΑ, οι επικριτές του Trump υποστηρίζουν ότι η μετατροπή του Πολεμικού Ναυτικού σε «εταιρεία παροχής υπηρεσιών ασφαλείας» υπονομεύει το ηθικό κύρος της χώρας και την καθιστά μισθοφορική δύναμη. Ωστόσο, η βάση των ψηφοφόρων του φαίνεται να επικροτεί την ιδέα της «Αμερικής που πληρώνεται για τις υπηρεσίες της», θεωρώντας ότι οι πόροι της χώρας πρέπει να επιστρέφουν στους πολίτες της και όχι να σπαταλώνται σε «ατέρμονους πολέμους».
Συμπέρασμα: Προς ένα Νέο Διεθνές Δίκαιο;
Η πρόταση για διόδια στα Στενά του Ορμούζ μπορεί να είναι μια διαπραγματευτική τακτική, ένα «bluff» για να αναγκάσει τις χώρες του Κόλπου να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες. Όμως, σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο πολυπολικός και ασταθής, τέτοιες ιδέες έχουν την τάση να αποκτούν τη δική τους δυναμική. Αν η ελευθερία των θαλασσών πάψει να είναι ηθική και νομική επιταγή και γίνει εμπορικό προϊόν, η παγκόσμια τάξη πραγμάτων όπως την γνωρίζαμε μετά το 1945 θα έχει οριστικά τελειώσει. Ο «Φύλακας Άγγελος» του Trump ίσως αποδειχθεί ο άγγελος εξολοθρευτής του διεθνούς εμπορίου.
