Η παγκόσμια οικονομική κοινότητα βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή. Ενώ οι τεχνολογικοί κολοσσοί της Silicon Valley υπόσχονται μια νέα εποχή αφθονίας και πρωτοφανούς παραγωγικότητας, μια αυξανόμενη ομάδα κορυφαίων οικονομολόγων —με επικεφαλής πρόσφατους κατόχους του βραβείου Νόμπελ— κρούει τον κώδωνα του κινδύνου. Το κεντρικό τους επιχείρημα δεν είναι ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) θα αποτύχει, αλλά αντίθετα, ότι η επιτυχία της, αν δεν χαλιναγωγηθεί, θα μπορούσε να διαρρήξει το κοινωνικό συμβόλαιο που στηρίζει τις σύγχρονες δημοκρατίες.
Η Παγίδα της Αυτοματοποίησης και το «Μέτριο AI»
Ο Daron Acemoglu, καθηγητής στο MIT και πρόσφατος Νομπελίστας Οικονομικών, αποτελεί μία από τις πιο ηχηρές φωνές σκεπτικισμού. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η τρέχουσα πορεία της AI επικεντρώνεται υπερβολικά στην αντικατάσταση της ανθρώπινης εργασίας παρά στην ενίσχυσή της (augmentation). Αυτό που ο Acemoglu αποκαλεί «so-so AI» (μέτριας ποιότητας AI) είναι η τεχνολογία που είναι αρκετά καλή για να αντικαταστήσει χαμηλόμισθους ή μεσαίας ειδίκευσης εργαζόμενους, αλλά όχι αρκετά εξελιγμένη ώστε να δημιουργήσει νέες, παραγωγικές θέσεις εργασίας ή να αυξήσει σημαντικά το ΑΕΠ.
Το αποτέλεσμα είναι μια οικονομία όπου τα κέρδη συγκεντρώνονται στους ιδιοκτήτες του κεφαλαίου και των αλγορίθμων, ενώ οι μισθοί παραμένουν στάσιμοι. Οι οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι αν η AI χρησιμοποιηθεί αποκλειστικά ως εργαλείο μείωσης του κόστους, θα οδηγηθούμε σε μια «κοινωνία δύο ταχυτήτων», όπου η μεσαία τάξη θα εξαϋλωθεί, αφήνοντας πίσω της μια ελίτ τεχνοκρατών και μια τεράστια μάζα υποαπασχολούμενων στον τομέα των υπηρεσιών.
Η Συγκέντρωση Ισχύος και το Ψηφιακό Μονοπώλιο
Ένα άλλο σημείο έντονης ανησυχίας είναι η άνευ προηγουμένου συγκέντρωση ισχύος. Οι Joseph Stiglitz και Simon Johnson επισημαίνουν ότι η ανάπτυξη της AI απαιτεί τεράστιους πόρους —δεδομένα, υπολογιστική ισχύ και εξειδικευμένο ταλέντο— τους οποίους κατέχουν ελάχιστες εταιρείες παγκοσμίως. Αυτή η ολιγοπωλιακή δομή επιτρέπει σε λίγους παίκτες να καθορίζουν τους όρους της αγοράς, να επηρεάζουν την πολιτική ατζέντα και να ελέγχουν τη ροή της πληροφορίας.
- Διάβρωση της φορολογικής βάσης: Καθώς η εργασία αντικαθίσταται από το κεφάλαιο (λογισμικό), τα κράτη χάνουν έσοδα από τον φόρο εισοδήματος, ενώ οι πολυεθνικές της τεχνολογίας συχνά μεταφέρουν τα κέρδη τους σε φορολογικούς παραδείσους.
- Γεωπολιτική αστάθεια: Οι αναπτυσσόμενες χώρες, που παραδοσιακά βασίζονταν στη φθηνή εργασία για να αναπτυχθούν, χάνουν το συγκριτικό τους πλεονέκτημα, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε μαζικές μεταναστευτικές ροές και παγκόσμια αστάθεια.
- Ηθική της αλγοριθμικής λήψης αποφάσεων: Η ανάθεση οικονομικών αποφάσεων (όπως η έγκριση δανείων ή η πρόσληψη προσωπικού) σε «μαύρα κουτιά» αλγορίθμων ενδέχεται να ενισχύσει τις υπάρχουσες προκαταλήψεις και την κοινωνική αδικία.
Η Ανάγκη για μια Νέα Θεσμική Θωράκιση
Οι οικονομολόγοι δεν προτείνουν την απαγόρευση της AI, αλλά μια ριζική αλλαγή στην κατεύθυνση της καινοτομίας. Προτείνουν τη φορολόγηση της αυτοματοποίησης («φόρος στα ρομπότ») ή, ακόμα καλύτερα, την εξίσωση της φορολογίας κεφαλαίου και εργασίας, ώστε οι επιχειρήσεις να μην έχουν φορολογικό κίνητρο να αντικαταστήσουν τους ανθρώπους με μηχανές. Επιπλέον, ζητούν την ενίσχυση των συνδικάτων και των συλλογικών διαπραγματεύσεων, ώστε οι εργαζόμενοι να έχουν λόγο στον τρόπο εφαρμογής των νέων τεχνολογιών στον χώρο εργασίας.
«Η τεχνολογική πρόοδος δεν είναι τυφλή δύναμη της φύσης. Είναι το αποτέλεσμα επιλογών που γίνονται από ανθρώπους, εταιρείες και κυβερνήσεις. Αν επιλέξουμε να κατευθύνουμε την AI προς την ενδυνάμωση του ανθρώπου, το μέλλον θα είναι λαμπρό. Αν την αφήσουμε ανεξέλεγκτη στην υπηρεσία της κερδοφορίας των λίγων, το τίμημα θα είναι η κοινωνική συνοχή», αναφέρει χαρακτηριστικά ο Simon Johnson.
Συμπερασματικά, η προειδοποίηση των οικονομολόγων είναι μια έκκληση για πολιτική δράση. Η AI έχει τη δυνατότητα να λύσει μερικά από τα μεγαλύτερα προβλήματα της ανθρωπότητας, από την κλιματική αλλαγή μέχρι τις ιατρικές διαγνώσεις. Ωστόσο, χωρίς τη σωστή θεσμική πλατίνα, κινδυνεύει να μετατραπεί στον μεγαλύτερο μηχανισμό αναδιανομής πλούτου από τους πολλούς στους λίγους που έχει δει ποτέ η ιστορία.
